जब ऊर्जाशील समय र उमेर खर्चेर काम गर्दा पनि महिनाको अन्त्यमा खर्च चलाउन ऋण खोज्नुपर्छ, बिरामी पर्दा अस्पताल जान डराउनुपर्छ, स्कूल फि तिर्न साथी गुहार्नुपर्छ; त्यतिबेला कर्मचारीमा निराशाले घेर्न थाल्छ। एकातिर कर्मचारी सन्तुष्ट छैनन्, अर्कोतिर उनीहरूप्रति जनमानसमा सकारात्मक धारणा छैन। यस्तो विरोधाभासबीच देशले कसरी प्रगति गर्न सक्छ?
के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, अस्पतालमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मीले कहिलेदेखि समयमा खाना खाएका छैनन्? विद्यालयमा पढाउने शिक्षकले कहिलेदेखि नयाँ कपडा किन्ने सपना देख्न छोडेका छन्? सेतो कमिजमा चिटिक्क देखिने सरकारी कर्मचारीले कहिलेदेखि घरको भाडा तिर्न सकेका छैनन्? नर्सको मन तब रुन्छ, जब आफ्नै छोराको उपचार खर्च जुटाउन सक्दिनन्। सरकारी कर्मचारीको मन तब रुन्छ, जब छोराको स्कूल फि समयमा तिर्न सक्दैनन्। शिक्षिकाको मन तब रुन्छ, जब स्कुटरको किस्ता तिर्न दिउँसो स्कूलमा पढाउँछिन् र साँझ ट्युशन पढाउँछिन्।
विस्तारै कर्मचारीको यात्रामा विचलन आउँछ। देशप्रेमी शिक्षक, जसले गाउँमै योग्य नागरिक उत्पादन गर्ने कसम खाएका थिए, थकित भएर एक दिन क्यानडाको लागि आवेदन दिन्छ। दूधे बालक घरमा छोडेर अरूको जीवन बचाउने नर्स, रातको सिफ्टमा छाती चर्काएर काम गर्छिन्, तर एक दिन थकित भएर अमेरिकाको लागि आवेदन दिन्छिन्। देश सुदृढ बनाउने कसम खाएका कर्मचारी एक दिन भन्छन्, “मेरो इमानदारी यहाँ काम लागेन, अब मलाई विदेशिनुपर्छ, जहाँ श्रमको मूल्य र सम्मान हुन्छ।” बैंक कर्मचारी दिनभर घर देख्दैनन्, सार्वजनिक विदा भुल्छन्, पैसाको व्यापार गर्छन्, तर मसान्तमा तलब आउँदा घरको किस्ता तिर्न रकम पुग्दैन। उनीहरू पनि वैदेशिक रोजगारीको बाटो खोज्छन्।
यी व्यक्तिगत पीडा मात्र होइनन्, यी राज्यका चीत्कार हुन्। राज्य तब बलियो हुन्छ, जब कर्मचारी गर्वका साथ भन्छन्, “म देशका लागि काम गर्छु।” तर, जब श्रमको मूल्य हुँदैन, गर्व तुहिन्छ। कर्मचारीको मन मर्दा सेवा गुणस्तर झर्छ। सेवाग्राही भन्छन्, “कर्मचारीले कामै गर्दैनन्।” तर, कर्मचारीका पनि आफ्नै कथा र व्यथा छन्। उनीहरूका पनि परिवार छन्, जो यो देशका नागरिक हुन् र राम्रो शिक्षा–स्वास्थ्यका लागि संघर्ष गरिरहेका छन्।
सार्वजनिक सेवाको वर्तमान स्थिति
सार्वजनिक सेवा प्रवाह जनताले अपेक्षा गरेअनुरूप सरल र सर्वसुलभ छैन। लक्षित वर्गमा सेवा पुग्न सकेको छैन, पारदर्शिता र प्रतिस्पर्धाको कमी छ। नागरिक सुनुवाइको अभाव छ। यद्यपि, केही तथ्यहीन आलोचनाले कर्मचारीप्रतिको नकारात्मक धारणालाई बढावा दिएको छ। यसतर्फ राज्यको ध्यान जान जरूरी छ।
कर्मचारीको निराशा
राष्ट्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेका कर्मचारीले सुन्दर र सुरक्षित भविष्यको आशा बोकेका हुन्छन्। उनीहरू वर्षौंसम्म गाउँ–गाउँ पुगेर काम गर्छन्, चुपचाप जिम्मेवारी सम्हाल्छन्। तर, उनीहरूको मौनताभित्र चीत्कार लुकेको हुन्छ। उनीहरू भन्छन्, “हाम्रो श्रमको इज्जत गर, हामीलाई पनि सम्मान चाहिएको छ।” न्यून तलब र महँगीको तुलनामा कमजोर सुविधाले उनीहरूको आशा एक–एक गरी मर्दैछ।
देश केवल नेताले बनाउँदैन, हजारौं कर्मचारीको हात हुन्छ। उनीहरू घामपानी नभनी फिल्डमा कुद्छन्, जीवनको रंगीन समय समर्पित गर्छन्। तर, जब श्रमको उचित मूल्य दिइँदैन, उनीहरूको सपना हराउँछ। कर्मचारीको धड्कन बढ्दा राज्यको मुटु कमजोर हुन्छ। न्यूनतम तलब र सुविधामा बेवास्ताले असन्तुष्टि बढ्छ, जसले राष्ट्र निर्माणमा बाधा पुर्याउँछ।
कर्मचारी व्यवस्थापनका कमजोरी
लोकसेवा आयोगको परीक्षा प्रणाली समयानुकूल परिमार्जित हुन सकेको छैन। भर्ना प्रणाली चित्तबुझ्दो भए पनि वृत्ति–विकास, सरुवा–बढुवामा अनिश्चितता र अपारदर्शिताले कर्मचारीमा निराशा बढाएको छ। चाकडी र राजनीतिक संरक्षणले कम क्षमताका कर्मचारीले अवसर पाउँदा इमानदार र सक्षम कर्मचारी पछाडि पर्छन्। यसले कार्यालयलाई कामको थलोभन्दा दिन कटाउने ठाउँ बनाउँछ।
तलब र सुविधाको अभाव
सार्क मुलुक, विशेषगरी भारतको तुलनामा नेपालका कर्मचारीको तलब निकै न्यून छ। यसले उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्न बाधा पुर्याएको छ। न्यून तलबले उत्साह हराउँदा कर्मचारी समस्यामै रुमलिन्छन्। सेवा–सुविधा देखावटी मात्र बनेका छन्। सक्षम कर्मचारी पलायन भइरहेका छन्, जसले दीर्घकालीन रूपमा देशलाई हानि पुर्याउँछ।
समाधानको आवश्यकता
राज्यले कर्मचारीको तलब–भत्ता, सेवा–सुविधा र वृत्ति–विकासमा समयानुकूल ध्यान दिनुपर्छ। इमानदार कर्मचारीलाई प्रोत्साहन, पारदर्शी कार्य सम्पादन मूल्यांकन र सक्षम कर्मचारीलाई अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। कर्मचारीको आवश्यकता, इच्छा र चाहनालाई सम्बोधन गरी उत्प्रेरणा जगाउनुपर्छ।
जब कर्मचारीले आफ्नो श्रमको मूल्य र सम्मान पाउँछन्, तब उनीहरूको आत्मबल बढ्छ। यसले सेवा प्रवाहमा सुशासन र नतिजामुखी परिणाम ल्याउँछ। कर्मचारीको तलबले पेट मात्र भरिंदैन, आत्मा पनि बलियो हुन्छ। तब मात्र देश समृद्धिको बाटोमा अघि बढ्छ।
निष्कर्ष
कर्मचारीलाई विश्वास, सम्मान र उचित मूल्यांकन दिनु भनेको देशको आत्मालाई बलियो बनाउनु हो। जब कर्मचारी थाक्छन्, देश पनि थाक्छ। गलत काम गर्नेलाई सजाय र सही काम गर्नेलाई पुरस्कारको व्यवस्था हुनुपर्छ। युवा जनशक्तिको निराशालाई सम्बोधन गरी नेपालमा भविष्यको सपना देख्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। कर्मचारीको श्रमको कदर गर्दा मात्र समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको परिकल्पना साकार हुनेछ।
