मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालय, कोशी प्रदेश सरकार मातहत रहेको नेपालको पहिलो प्राविधिक विश्वविद्यालय, आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन र अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण कदम चाल्दैछ। तर, प्रदेश सरकारबाट पर्याप्त बजेट नपाउँदा विश्वविद्यालयलाई कर्मचारीको तलब खुवाउनसमेत समस्या परिरहेको छ। यो लेखले विश्वविद्यालयको अनुसन्धान प्रयास, औषधि उत्पादनको योजना, र बजेट अभावका कारण उत्पन्न चुनौतीहरूलाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्छ।
औषधि उत्पादन र अनुसन्धानको प्रयास
मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालयले बुढीगंगा, मोरङमा रहेको आफ्नो केन्द्रबाट आयुर्वेदिक औषधि उत्पादनमा जोड दिइरहेको छ। विश्वविद्यालयका उपकुलपति डा. सुभाषश्री पोखरेल का अनुसार, विश्वविद्यालयले भिक्स बाम र सञ्चो जस्ता उत्पादनहरूको फर्मुला तयार गरिसकेको छ, यद्यपि यिनको आधिकारिक नामकरण बाँकी छ। यी उत्पादनहरूलाई बजारमा लैजाने योजना रहेको छ, तर यसका लागि कोशी प्रदेश सरकारको अनुमति आवश्यक छ।
- जडीबुटीमा आधारित अनुसन्धान: विश्वविद्यालयले नेपाली हिमाली जडीबुटीहरूको प्रयोग गरी मधुमेह नियन्त्रण गर्ने औषधिको अनुसन्धान अन्तिम चरणमा पुर्याएको छ। यो अनुसन्धानमा भारतीय वैज्ञानिकहरूको पनि सहभागिता छ। औषधिलाई पहिले मुसामा परीक्षण गरिनेछ, र त्यसपछि थप अध्ययनको आधारमा रिपोर्ट सार्वजनिक गरिनेछ।
- फाइदाजनक भाइरसको खोजी: विश्वविद्यालयले एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने ब्याक्टेरियालाई नष्ट गर्न सक्ने सकारात्मक भाइरसको अनुसन्धान पनि गरिरहेको छ। यो अनुसन्धान सफल भएमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा ठूलो उपलब्धि हुने डा. पोखरेलको दाबी छ।
- विद्यार्थी संलग्नता: विश्वविद्यालयले ‘कमाउँदै पढ्दै’ कार्यक्रममार्फत विद्यार्थीलाई जडीबुटी उत्पादनमा संलग्न गराउने योजना बनाएको छ। विद्यार्थीले घण्टाको आधारमा काम गर्नेछन्, र उनीहरूको कमाइ फिमा घटाएर शैक्षिक खर्चमा उपयोग गरिनेछ।
- विशिष्टता: डा. पोखरेलका अनुसार, नेपालका अन्य विश्वविद्यालयहरूले यस्तो उत्पादनमूलक अनुसन्धान नगरेकोले मनमोहनको प्रयास फरक र नवीन छ। उनले विश्वविद्यालयले जडीबुटी उत्पादनको क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना बोकेको दाबी गरे।
बजेट अभावको चुनौती
मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालय कोशी प्रदेश सरकार मातहत सञ्चालित छ, तर पर्याप्त बजेटको अभावले यसको अनुसन्धान र सञ्चालनमा गम्भीर असर परिरहेको छ।
- तलबको समस्या: विश्वविद्यालयलाई कर्मचारीको तलब खुवाउन पनि कठिनाइ भइरहेको छ। चालु आर्थिक वर्षमा तलबका लागि बजेट अपुग भएपछि थप रकम मागिएको छ।
- बजेट माग र विनियोजन: विश्वविद्यालयले आगामी आर्थिक वर्ष (२०८१/८२) का लागि अध्ययन, अनुसन्धान, र शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनका लागि ३७ करोड ८९ लाख रुपैयाँ माग गरेको थियो। तर, प्रदेश सरकारले जम्मा १४ करोड मात्र विनियोजन गरेको छ, जुन आवश्यकताको तुलनामा निकै कम छ।
- उपकुलपतिको गुनासो: डा. पोखरेलले सरकारले बजेट माग्दा अपहेलित गरेको र पर्याप्त सहयोग नगरेको गुनासो गरे। उनले शिक्षा क्षेत्रमा कम्तीमा ५% बजेट आवश्यक भएको, तर १% पनि नपुगेको बताए। उनले सरकारको सहयोग भएमा विश्वविद्यालयलाई दक्षिण एसियाकै उत्कृष्ट बनाउन सकिने दाबी गरे।
विश्वविद्यालयका अन्य गतिविधि र योजनाहरू
मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालयले इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्य विज्ञान, र विज्ञान तथा कानुन स्कूलअन्तर्गत विभिन्न स्नातक र स्नातकोत्तर कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ। यीमध्ये बीबीए, एलएलबी, क्रिमिनल ल, र हस्पिटल म्यानेजमेन्ट जस्ता विशिष्ट कार्यक्रमहरू उल्लेखनीय छन्।
- महत्त्वाकाङ्क्षी लक्ष्य: सन् २०३० सम्ममा विश्वविद्यालयले ३०० बेडको शिक्षण अस्पताल, १८ वटा अत्याधुनिक प्रयोगशाला, तारामण्डल, र विज्ञान सङ्ग्रहालय स्थापना गर्ने योजना बनाएको छ।
- धनकुटा जिल्ला अस्पताल: कोशी प्रदेश सरकारले धनकुटा जिल्ला अस्पताललाई विश्वविद्यालय मातहत ल्याउने नीति लिएको छ। तर, डा. पोखरेलले स्पष्ट योजना र पर्याप्त बजेटविना यो जिम्मेवारी चुनौतीपूर्ण हुने बताए। उनले दीर्घकालीन योजनासहित बजेट विनियोजन भएमा अस्पताल सञ्चालन गर्न सकिने विश्वास व्यक्त गरे।
विश्लेषण: अवसर र चुनौती
मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालयले आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन र भाइरस अनुसन्धानमार्फत नेपालको स्वास्थ्य र प्राविधिक क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाहरू खोल्ने प्रयास गरिरहेको छ। हिमाली जडीबुटीमा आधारित मधुमेहको औषधि र सकारात्मक भाइरसको अनुसन्धानले विश्वविद्यालयलाई क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने सम्भावना छ। यस्ता प्रयासले स्थानीय स्रोतको उपयोग, विद्यार्थीको सीप विकास, र आर्थिक आत्मनिर्भरतामा योगदान पुर्याउन सक्छ।
तर, बजेट अभावले यी महत्त्वाकाङ्क्षी योजनाहरूलाई बाधा पुर्याइरहेको छ। कोशी प्रदेश सरकारको न्यून बजेट विनियोजनले विश्वविद्यालयको आधारभूत सञ्चालन (जस्तै, कर्मचारीको तलब) मा समेत समस्या उत्पन्न भएको छ। सरकारले पर्याप्त लगानी र दीर्घकालीन नीति नबनाएमा यी अनुसन्धान र योजनाहरू अधुरा रहन सक्छन्।
निष्कर्ष
मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालयले आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन र अनुसन्धानमार्फत नेपालको प्राविधिक र स्वास्थ्य क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिने सम्भावना बोकेको छ। मधुमेहको औषधि र सकारात्मक भाइरसको अनुसन्धानले स्वास्थ्य क्षेत्रमा नयाँ अध्याय थप्न सक्छ। तर, कोशी प्रदेश सरकारको अपर्याप्त बजेट र असहयोगी नीतिले विश्वविद्यालयको सम्भावनालाई सीमित गरिरहेको छ। सरकारले बजेट वृद्धि, स्पष्ट नीति, र दीर्घकालीन योजनामार्फत सहयोग गरेमा मनमोहन विश्वविद्यालय दक्षिण एसियाकै उत्कृष्ट शैक्षिक र अनुसन्धान केन्द्र बन्न सक्छ।
