राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले असार ११, २०८२ मा सार्वजनिक गरेको एसईई २०८१ को नतिजाले समग्र शैक्षिक उपलब्धिमा उल्लेख्य सुधार देखाएको छ। यस वर्ष ५ लाख १४ हजार ७१ जना परीक्षार्थीमध्ये ६१.८१% विद्यार्थी उत्तीर्ण भएका छन्, जुन गत वर्षको ४७.८६% को तुलनामा १३.९५% को वृद्धि हो। यद्यपि, यो सकारात्मक प्रगतिका बाबजुद गणित विषयको नतिजाले फेरि पनि निराशा थपेको छ। कुल परीक्षार्थीमध्ये १ लाख २८ हजार २१८ जना (२४.९४%) गणित विषयमा अनुत्तीर्ण भएका छन्, जुन विगतका वर्षहरूको तुलनामा समेत निराशाजनक छ। यो लेख गणित विषयको कमजोर नतिजाका कारणहरू र समाधानका उपायहरूमा केन्द्रित छ।
गणितको कमजोर नतिजाका कारणहरू
गणित विषयले विद्यार्थीमा तार्किक, वस्तुगत र वैज्ञानिक विश्लेषणको क्षमता विकास गर्छ। यो ज्ञान–विज्ञान र भौतिक समृद्धिको आधारस्तम्भ हो। तर, यसको कमजोर नतिजाका पछाडि निम्न कारणहरू जिम्मेवार देखिन्छन्:
१. पाठ्यक्रम र प्रश्नपत्रको स्तरगत असङ्गति
गणित विषयको पाठ्यक्रम विद्यार्थीको तह सुहाउँदो नहुनु, विषयगत र तहगत उद्देश्यअनुरूप प्रश्नपत्र नबन्नु, र हचुवाको भरमा प्रश्नपत्र तयार पारिनुले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा असर परेको छ। प्रश्नपत्र निर्माणमा पठनपाठनमा संलग्न शिक्षकहरूको सहभागिता न्यून छ, जसले प्रश्नपत्रको गुणस्तरमा कमी ल्याएको छ।
२. दक्ष शिक्षकको अभाव
धेरै विद्यालयमा गणित विषयका तालिमप्राप्त, अनुभवी र दक्ष शिक्षकको कमी छ। विश्वविद्यालय तहमा गणित विषय पढ्ने विद्यार्थीको सङ्ख्या घट्दो छ, जसले विद्यालयहरूमा गणित शिक्षकको अभाव निम्त्याएको छ। कतिपय विद्यालयमा न्यूनतम योग्यता नपुगेका वा गणितबाहेक अन्य विषयका शिक्षकले गणित पढाउनुपर्ने बाध्यता छ, जसको प्रत्यक्ष असर नतिजामा देखिन्छ।
३. प्रभावकारी शिक्षण विधिको कमी
शिक्षकहरूलाई नियमित तालिम र प्रशिक्षणको अभाव छ। गणितलाई रुचिकर, सरल र जीवनोपयोगी बनाउने शैक्षिक क्रियाकलाप र परियोजना कार्यको अभ्यास प्रभावकारी रूपमा लागू भएको छैन। आन्तरिक मूल्याङ्कन विधिको मर्मलाई बेवास्ता गरिएको छ।
४. आन्तरिक मूल्याङ्कनको दुरुपयोग
गणित विषयको २५% अङ्क आन्तरिक मूल्याङ्कनबाट प्रदान गरिन्छ, तर यो प्रक्रिया वस्तुपरक छैन। धेरै विद्यालयले कमजोर विद्यार्थीको सामर्थ्य विकास गर्नुभन्दा सजिलो बाटो अपनाएर सित्तैमा अङ्क दिने प्रवृत्ति छ, जसले दीर्घकालीन सिकाइमा नकारात्मक असर पारेको छ।
५. शिक्षक नियुक्तिमा पहुँचको प्रभाव
खुला प्रतिस्पर्धाबाट योग्य शिक्षक छनोट गर्ने अभ्यासको सट्टा पहुँच र प्रभावको आधारमा शिक्षक नियुक्ति हुने पुरानो परिपाटी कायमै छ। यसले कक्षाकोठाको शिक्षण गुणस्तरमा ह्रास ल्याएको छ।
६. शिक्षक आन्दोलन र पठनपाठनमा अवरोध
विगत केही वर्षयता शिक्षकहरूका मागप्रति सरकारको उदासीनताले सामुदायिक विद्यालयहरूमा हप्तौंसम्म पठनपाठन ठप्प भएको छ। यसले विद्यार्थीको सिकाइमा ठूलो असर पारेको छ।
७. पाठ्यपुस्तक र पाठ्यक्रमको असङ्गति
पाठ्यक्रम कार्यशालाबाट नभई कार्यदलबाट बन्ने परिपाटीले गुणस्तरमा कमी ल्याएको छ। फरक–फरक विद्यालयमा फरक–फरक पाठ्यपुस्तक प्रयोग हुने र पाठ्यक्रमको उद्देश्यसँग मेल नखाने पुस्तकहरूको बोझ विद्यार्थीमाथि थोपरिनुले पनि नतिजामा असर परेको छ।
गणितको विशेषता र भ्रम
गणित विषयमा ३७ हजार ९१८ जना विद्यार्थीले ए प्लस ल्याएका छन्, जुन तथ्यले गणितमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउन सकिन्छ भन्ने देखाउँछ। तर, गणितको वस्तुगत प्रकृतिका कारण प्रश्नको उत्तर शतप्रतिशत सही नभए अङ्क प्राप्त हुँदैन, जुन अन्य विषयमा केही हदसम्म लचिलो हुन्छ। यसले गणितलाई “गाह्रो” विषयको रूपमा लिने भ्रम सिर्जना गरेको छ। यो भ्रमले विद्यार्थीमा मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्छ।
समाधानका उपायहरू
१. स्तरीय पाठ्यक्रम र प्रश्नपत्र
पाठ्यक्रमलाई विद्यार्थीको तह सुहाउँदो बनाई तहगत र विषयगत उद्देश्यअनुरूप प्रश्नपत्र निर्माण गर्नुपर्छ। प्रश्नपत्र निर्माणमा अनुभवी र पठनपाठनमा संलग्न शिक्षकहरूको सहभागिता अनिवार्य छ।
२. दक्ष शिक्षकको व्यवस्था
गणित शिक्षकको अभाव पूर्ति गर्न विश्वविद्यालय तहमा गणित विषयलाई आकर्षक बनाउन प्रोत्साहनमूलक नीति ल्याउनुपर्छ। खुला प्रतिस्पर्धाबाट योग्य शिक्षक छनोट गर्नुपर्छ।
३. प्रभावकारी तालिम र शिक्षण विधि
शिक्षकहरूलाई नियमित तालिम र प्रशिक्षण प्रदान गरी गणितलाई रुचिकर र जीवनोपयोगी बनाउने शिक्षण विधिको विकास गर्नुपर्छ। परियोजना कार्य र शैक्षिक क्रियाकलापलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
४. आन्तरिक मूल्याङ्कनको सुधार
आन्तरिक मूल्याङ्कनलाई वस्तुपरक र पारदर्शी बनाउन अनुगमन र नियमनको कडा व्यवस्था गर्नुपर्छ। कमजोर विद्यार्थीको सामर्थ्य विकासमा जोड दिनुपर्छ।
५. पाठ्यपुस्तकको एकरूपता
पाठ्यक्रमसँग मेल खाने आधिकारिक पाठ्यपुस्तकहरू आधिकारिक संस्थाबाट लेखिनुपर्छ। फरक–फरक पाठ्यपुस्तकको प्रयोगलाई नियमन गर्नुपर्छ।
६. शिक्षक आन्दोलनको समाधान
शिक्षकका जायज मागहरूलाई समयमै सम्बोधन गरी पठनपाठनमा अवरोध हुन नदिन सरकारले ठोस कदम चाल्नुपर्छ।
निष्कर्ष
एसईई २०८१ को नतिजाले समग्र शैक्षिक सुधारको सङ्केत गरे पनि गणित विषयको कमजोर नतिजाले गम्भीर चुनौतीहरू उजागर गरेको छ। गणित ज्ञान–विज्ञान र समृद्धिको आधारस्तम्भ हो, तर यसको कमजोर नतिजाले शैक्षिक प्रणालीका संरचनात्मक कमजोरीहरूलाई उजागर गर्छ। पाठ्यक्रम, शिक्षण विधि, शिक्षकको गुणस्तर, र मूल्याङ्कन प्रणालीमा सुधार नगरेसम्म यस्ता समस्याहरू दोहोरिरहनेछन्।
नेपालको शिक्षा क्षेत्रलाई समुज्ज्वल भविष्यको प्रकाशपुञ्ज बनाउन नेतृत्वमा इमानदारी, सेवाभाव र स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ। गणित विषयको कमजोरीलाई अवसरका रूपमा लिई सुधारका पहलहरू तत्काल शुरू गर्नु जरूरी छ। यही संकल्पले मात्र हाम्रा कलिला विद्यार्थीको भविष्य उज्ज्वल बनाउनेछ।
