नेपाल सरकारले साइबर अपराधलाई नियन्त्रण गर्न प्रस्तावित ‘सूचना प्रविधि तथा साइबर सुरक्षा विधेयक, २०८२’ मा १८ प्रकृतिका साइबर अपराध र तिनको सजाय सम्बन्धी व्यवस्थालाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरेको छ। यो विधेयकले डिजिटल माध्यमबाट हुने अपराधलाई सम्बोधन गर्न र कानुनी कारबाहीको दायरा निर्धारण गर्न विभिन्न कसुरलाई वर्गीकरण गरेको छ। तल प्रस्तावित विधेयकमा उल्लिखित १८ कसुरका प्रकृतिहरूलाई वर्गीकरण सहित संक्षिप्त र त्रुटिरहित रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। प्रत्येक कसुरको संक्षिप्त विवरण, दफा, र सजायको व्यवस्था समावेश गरिएको छ।
साइबर अपराधका १८ प्रकृतिका कसुर र सजाय
१. साइबर सुरक्षा र तथ्याङ्क प्रणालीमा अवरोध
- विवरण: विद्युतीय प्रणालीको प्रयोग गरी मुलुकको साइबर सुरक्षा वा तथ्याङ्क प्रणालीमा अवरोध सिर्जना गर्नु वा प्रतिकूल असर पार्नु।
- दफा: ८०
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी ५ वर्षसम्म कैद, १० लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: साइबर सुरक्षामा आक्रमण
२. विद्युतीय प्रणाली सञ्चालनमा हस्तक्षेप
- विवरण: अनधिकृत रूपमा विद्युतीय सूचना प्रविष्ट, सम्प्रेषण, हेरफेर वा मेटाएर आर्थिक वा अन्य लाभ लिन खोज्नु।
- दफा: ८१
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी ३ वर्षसम्म कैद, ५ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: प्रणाली हस्तक्षेप
३. सूचनाको चोरी
- विवरण: विद्युतीय प्रणालीमा प्रयोग हुने स्रोत सङ्केत वा सूचनाको चोरी, अनधिकृत नष्ट वा परिवर्तन गर्नु।
- दफा: ८२
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी ३ वर्षसम्म कैद, ५ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: डाटा चोरी
४. कम्प्युटर अनधिकृत पहुँच
- विवरण: कसैको युजर एकाउन्ट वा कम्प्युटर प्रणालीमा अनधिकृत पहुँच पुर्याएर डाटा हेरफेर वा मेटाउनु।
- दफा: ८३
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: अनधिकृत पहुँच
५. प्रयोगकर्तालाई अवरोध
- विवरण: विद्युतीय प्रणालीको सञ्चालनमा बाधा पुर्याउनु वा प्रयोगकर्तालाई प्रणाली प्रयोगमा रोक लगाउनु।
- दफा: ८४
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी ३ वर्षसम्म कैद, ३ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: प्रणाली अवरोध
६. अर्को व्यक्तिको सूचना मेटाइदिनु
- विवरण: अनधिकृत रूपमा अर्को व्यक्तिको विद्युतीय सूचनालाई नष्ट, हेरफेर, बिगार्न वा प्रयोगहीन बनाउनु।
- दफा: ८५
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी ३ वर्षसम्म कैद, ३ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: सूचना नष्ट
७. गोपनीयतामा खलल
- विवरण: अनधिकृत रूपमा व्यक्तिगत विवरण संकलन, गोपनीयता भङ्ग गर्नु वा सूचना उपलब्ध गराउनु। बिना अनुमति संवाद रेकर्ड गर्नु।
- दफा: ८६
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, ३ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: गोपनीयता उल्लङ्घन
८. झुटा प्रमाणपत्र प्रकाशन
- विवरण: नक्कली वा रद्द/निलम्बित प्रमाणपत्र प्रकाशन गर्नु वा उपलब्ध गराउनु।
- दफा: ८७
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: प्रमाणपत्र दुरुपयोग
९. अश्लील सामग्री उत्पादन
- विवरण: विद्युतीय प्रणालीमार्फत अश्लील सामग्री उत्पादन, वितरण, प्रकाशन, प्रसार वा सञ्चय गर्नु।
- दफा: ८८
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: अश्लील सामग्री
१०. गोप्य कोड चोरी
- विवरण: फिसिङ, स्पुफिङ आदि विधिबाट पासवर्ड, पिनकोड, टोकन जस्ता गोप्य कोड चोरी गर्नु।
- दफा: ८९
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: गोप्य कोड दुरुपयोग
११. स्निफिङ
- विवरण: अनधिकृत रूपमा नेटवर्कमा प्रसारित डाटा सुन्ने, पढ्ने वा हेर्ने कार्य।
- दफा: ९०
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: डाटा चोरी
१२. अर्काको कम्प्युटर एप्लिकेसन प्रवेश
- विवरण: अनधिकृत रूपमा कम्प्युटर प्रणालीमा अवाञ्छित एप्लिकेसन प्रवेश गराउनु।
- दफा: ९१
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: प्रणाली हस्तक्षेप
१३. डिनायल अफ सर्भिस (DoS)
- विवरण: सार्वजनिक कम्प्युटर प्रणालीलाई बन्द गर्ने वा सेवा अवरुद्ध गर्ने कार्य।
- दफा: ९२
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: प्रणाली अवरोध
१४. इन्टरनेट अफ थिङ्स (IoT) मा आक्रमण
- विवरण: IoT उपकरण वा सञ्जालमा अनधिकृत आक्रमण गरी कार्यमा खलल पुर्याउनु।
- दफा: ९३
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी २ वर्षसम्म कैद, २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: साइबर सुरक्षामा आक्रमण
१५. पासवर्ड दुरुपयोग
- विवरण: व्यक्तिको निजी साँचो, पासवर्ड वा अन्य पहिचानको अनधिकृत प्रयोग वा दुरुपयोग।
- दफा: ९४
- सजाय: कसुरको मात्रा हेरी १ वर्षसम्म कैद, १ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै।
- वर्ग: पहिचान दुरुपयोग
१६. कृत्रिम बौद्धिकता (AI) बाट अपराध
- विवरण: AI को प्रयोग गरी कुनै कसुर गर्नु, जुन सोही व्यक्तिको कसुर सरह मानिन्छ।
- दफा: ९५
- सजाय: सम्बन्धित कसुरअनुसार सजाय।
- वर्ग: प्रविधि दुरुपयोग
१७. उक्साउने र मतियार
- विवरण: कसुर गर्न उक्साउने वा सघाउने (मतियार) कार्य।
- दफा: ९६ (उक्साउने), ९७ (मतियार)
- सजाय: उक्साउनेलाई मुख्य कसुरदार सरह सजाय, मतियारलाई मुख्य कसुरको आधा सजाय।
- वर्ग: अपराधमा सहभागिता
१८. संस्थागत जिम्मेवारी
- विवरण: सङ्गठित संस्था वा कम्पनीबाट कसुर भएमा कार्यकारी प्रमुख वा सम्बन्धित व्यक्तिको आपराधिक दायित्व।
- दफा: ९८
- सजाय: कसुरको प्रकृतिअनुसार सजाय।
- वर्ग: संस्थागत अपराध
थप व्यवस्थाहरू
- क्षतिपूर्ति: साइबर अपराधबाट भएको हानि-नोक्सानी, हैरानी वा क्षतिको क्षतिपूर्ति कसुरदारबाट भराइन्छ (दफा ९९)।
- मुद्दा: साइबर अपराधमा नेपाल सरकार वादी हुन्छ। कसुर थाहा पाएको ६ महिनाभित्र सूचना प्रविधि विभाग वा राष्ट्रिय साइबर सुरक्षा केन्द्रमा उजुरी गर्नुपर्छ (दफा १०२)।
- पुनरावेदन: जरिबाना वा निर्णयमा चित्त नबुझे ३५ दिनभित्र सम्बन्धित जिल्ला अदालतमा पुनरावेदन गर्न सकिन्छ (दफा १०३)।
- प्रचलित कानुन: यो ऐनअन्तर्गत कसुर अन्य प्रचलित कानुनमा पनि कसुर ठहरिएमा छुट्टै कारबाही गर्न सकिन्छ (दफा ९९)।
वर्गीकरण
साइबर अपराधलाई निम्न मुख्य वर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
- साइबर सुरक्षामा आक्रमण: कसुर १, १४
- प्रणाली हस्तक्षेप: कसुर २, १२
- डाटा चोरी: कसुर ३, ११
- अनधिकृत पहुँच: कसुर ४
- प्रणाली अवरोध: कसुर ५, १३
- सूचना नष्ट: कसुर ६
- गोपनीयता उल्लङ्घन: कसुर ७
- प्रमाणपत्र दुरुपयोग: कसुर ८
- अश्लील सामग्री: कसुर ९
- गोप्य कोड दुरुपयोग: कसुर १०
- पहिचान दुरुपयोग: कसुर १५
- प्रविधि दुरुपयोग: कसुर १६
- अपराधमा सहभागिता: कसुर १७
- संस्थागत अपराध: कसुर १८
