भारतमा भेटियो दुर्लभ रक्त समूह ‘सीआरआईबी’

‘ए’, ‘बी’, ‘ओ’ जस्ता रक्त समूहहरूबारे तपाईंले सुन्नुभएकै होला। तर यिनका अतिरिक्त पनि केही दुर्लभ रक्त समूहहरू हुन्छन्। हालै भारतमा यस्तै एक नयाँ रक्त समूहको खोज भएको छ, जसको नाम ‘सीआरआईबी (CRIB)’ राखिएको छ।

सीआरआईबी नाममा प्रयोग भएको ‘सी’ ले क्रोमर (Cromer) प्रणालीलाई जनाउँछ, जुन हालसम्म मान्यता प्राप्त ४७ रक्त समूह प्रणालीमध्ये एक हो। ‘आई’ ले इन्डिया (भारत) र ‘बी’ ले बेंगलुरु जनाउँछ।

यो रक्त समूह बेंगलुरु निवासी ३८ वर्षीया एक महिलामा पत्ता लागेको हो।

शल्यक्रियामा अप्ठेरो

उक्त महिलाको मुटुको शल्यक्रिया गर्नुपर्ने थियो। तर डाक्टरहरूले उनको रक्त समूह पत्ता लगाउन नसकेका कारण सामान्यतया शल्यक्रियापूर्व राखिने १–२ पिन्ट रगत समेत सुरक्षित नराख्ने निर्णय गरे।

शल्यक्रिया अन्ततः बिना रगत चढाइ सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको थियो।

११ महिनापछि पुष्टि

डाक्टर अंकित माथुर, जो बेंगलुरुस्थित रोटरी–टीटीके ब्लड सेन्टरका अतिरिक्त चिकित्सा निर्देशक हुन्, ती दिन सम्झिँदै राहतको सास फेर्छन्।

कोलारको आरएल जलप्पा अस्पतालमा शल्यक्रिया तय गरिएको थियो, जहाँ डा. माथुर प्रमुख सम्पर्क व्यक्ति थिए।

अन्य रक्त समूहसँग मेल नखाने

डा. माथुरले बीबीसीसँग भने,

“महिलाको रक्त समूह कुनै पनि प्रचलित समूहसँग मेल खाँदैनथ्यो। हामीले विभिन्न ब्लड ग्रुपसँग मिसाएर परीक्षण गर्‍यौं, तर हरेकपटक प्रतिक्रिया देखाइरह्यो।”

त्यसपछि महिलाको परिवारका २० जनाको रगत परीक्षण गरियो। सबैले सहयोग गरे, तर कसैको पनि रगत मेल खाएन।

रगत बेलायत पठाइयो

नमिल्ने अवस्था आएपछि नमुना ब्रिस्टल, बेलायतस्थित International Blood Group Reference Laboratory (IBGRL) मा पठाइयो।

१० महिनाको विश्लेषणपछि, महिलाको रगतमा युनिक एन्टिजेन भएको पुष्टि भयो।

त्यसपछि यो जानकारी अन्तर्राष्ट्रिय संस्था ISBT (International Society of Blood Transfusion) मा पठाइयो।

ISBT ले उक्त रक्त समूहलाई ‘सीआरआईबी’ नाम दिँदै औपचारिक मान्यता दियो।

यस वर्ष जुन महिनामा इटालीको मिलानमा आयोजित ISBT को ३५औं सम्मेलनमा यसको घोषणा गरियो।

क्रोमर समूहमा नयाँ पहिचान

डा. माथुरका अनुसार,

“अहिलेसम्म क्रोमर प्रणालीमा २० एन्टिजेन पहिचान भइसकेका थिए। ‘सीआरआईबी’ २१औं एन्टिजेन बनेको हो।”

जीन र आनुवंशिक फरक

सामान्यतः कुनै व्यक्तिको रक्त समूह बाबु–आमाबाट प्राप्त जीनमा निर्भर गर्छ।

तर यस केसमा,

“हामीले सोचेका थियौं परिवारमा कसैमा त्यो एन्टिजेन होला, तर कसैमा थिएन। केवल आधा जीन कोड देखियो,” डा. माथुर भन्छन्।

आपतकालीन अवस्थाको उपाय

त्यस्ता बिरामीहरूलाई सामान्य रगत चढाए शरीरले बाह्य तत्व ठानी एन्टिबडी बनाउँछ।

त्यसैले यस्ता केसमा दुई विकल्प हुन्छन्:

1. उस्तै रक्त समूह भएको व्यक्ति परिवार वा विश्वभरबाट खोज्ने।

2. बिरामीकै रगत संकलन गरेर राख्ने र आपतकालीन अवस्थामा प्रयोग गर्ने (Autologous Blood Transfusion)।

यो विधि असामान्य नभए पनि विशेष केसहरूमा अपनाइन्छ।

समानता बम्बे ब्लड ग्रुपसँग

सीआरआईबी रक्त समूह पनि ४७ मान्य समूहमध्ये एक हो, जसमा हालसम्म करिब ३०० एन्टिजेन पहिचान भइसकेका छन्।

डा. स्वाति कुलकर्णी, मुम्बईस्थित ICMR–NIIH की पूर्व उपनिर्देशक, यो केसलाई १९५२ मा पत्ता लागेको बम्बे ब्लड ग्रुपसँग तुलना गर्छिन्।

उनका अनुसार,

“बम्बे फेनोटाइप भएका मानिसमा A र B एन्टिजेन हुँदैन, तर तिनीहरूले अन्य रक्त समूहबाट रगत लिन सक्दैनन्।”

बम्बे ब्लड ग्रुप विश्वभर १० लाखमा एक जनामा, तर मुम्बईमा १० हजारमा एक जनामा देखिन्छ।

कोलारकी महिलाको केसमा पनि यस्तै अवस्था छ – उनी कसैबाट पनि रगत लिन सक्दिनन्, तर अरूलाई दिन सक्छिन्।

भारतमा अन्य दुर्लभ रक्त समूह

भारतमा यसअघि पनि Indian Blood Group System पहिचान गरिएको थियो, जुन १९७३ मा ICMR–NIIH ले पत्ता लगाएको थियो।

दुर्लभ रक्तदाता सूचीको तयारी

NIIH अहिले Rare Blood Donor Registry तयार पारिरहेको छ।

यो डेटाबेसमा यस्ता दुर्लभ रक्त समूह भएका दाताहरूको विवरण संकलन गरिन्छ, जसले आपतकालीन स्थितिमा सहयोग पुर्‍याउन सक्दछ।

डा. कुलकर्णी भन्छिन्,

“थालेसिमियाजस्ता रोगमा बारम्बार रगत चढाउनुपर्दा शरीरमा एन्टिबडी बनाउने सम्भावना बढी हुन्छ, जुन ८–१०% बिरामीहरूमा देखिन्छ। सामान्य जनसंख्यामा यो दर १–२% मात्र हुन्छ।”