एआईले हाम्रो पिउने पानी कसरी रित्याइरहेको छ?

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आजको युगमा तीव्र गतिमा फैलिरहेको एक क्रान्तिकारी प्रविधि हो। यसले जीवनका हरेक क्षेत्रमा नयाँ अवसर र सहजता ल्याइरहेको भए पनि यसका पर्यावरणीय प्रभावबारे गम्भीर बहस सुरु भएको छ। विशेषतः एआई प्रणालीको सञ्चालनमा अत्यधिक ऊर्जा र स्रोतहरूको आवश्यकता पर्ने भएकाले वातावरण र प्राकृतिक स्रोतहरूमा यसको प्रत्यक्ष असर परिरहेको छ। त्यसमध्ये “पानीको खपत” अहिले विश्वभरकै लागि संवेदनशील विषय बनेको छ।

एआई र पानीको प्रयोग

च्याटजीपीटीजस्ता large language model (LLM) हरूले प्रयोगकर्ताका प्रश्नहरूको उत्तर दिने, चित्र र भिडियो सम्पादन गर्ने, जटिल विश्लेषण प्रस्तुत गर्ने कार्यका लागि अत्यधिक कम्प्युटिङ शक्ति प्रयोग गर्छन्। यी कार्यहरूको लागि हजारौं कम्प्युटर सर्भर आवश्यक पर्छन्, जुन डाटा सेन्टरहरूमा अवस्थित हुन्छन्।

डाटा सेन्टरहरूमा निरन्तर चलिरहेका सर्भरहरूबाट अत्यधिक गर्मी उत्पन्न हुन्छ। त्यसलाई चिस्याउन सफा र ताजा पानी प्रयोग गरिन्छ— त्यही पानी जुन हामी दैनिक जीवनमा पिउन प्रयोग गर्छौं।

ओपनएआईका सीईओ साम अल्टम्यानका अनुसार, च्याटजीपीटीमार्फत एउटा प्रश्नको उत्तर दिन झन्डै एक चम्चाको पन्ध्रौं हिस्सा बराबरको पानी खर्च हुन्छ। तर केही स्वतन्त्र अध्ययनहरूमा यो आंकडा अझ धेरै देखाइएको छ।

कति पानी खर्च हुन्छ?

अमेरिकाको क्यालिफोर्निया र टेक्सासमा गरिएको अध्ययनअनुसार, GPT-3 जस्तो मोडेलले १० देखि ५० वटा प्रश्नको उत्तर दिन करिब आधा लिटर पानी खर्च गर्छ, जसको अर्थ प्रत्येक प्रश्नमा करिब २–१० चम्चासम्म पानी लाग्छ।

यो खर्च विभिन्न कुरामा निर्भर हुन्छ:

सोधिएको प्रश्नको जटिलता
उत्तरको लम्बाइ
कम्प्युटिङ प्रक्रिया
ऊर्जा उत्पादनमा प्रयोग हुने पानी

उदाहरणका लागि, कोइला, ग्यास वा आणविक ऊर्जा उत्पादन प्रक्रियामा पनि ठूलो मात्रामा पानी बाफ बनाउन प्रयोग हुन्छ। ओपनएआईले आफ्ना सर्भरहरूको पानी खपतबारे विस्तृत विवरण सार्वजनिक नगरेकाले पूर्ण स्पष्टता छैन।

तर च्याटजीपीटीजस्ता एआई मोडेलहरूबाट दैनिक १ अर्बभन्दा बढी प्रश्नहरूको उत्तर दिइने भएकाले कुल पानीको खपत अत्यन्तै ठूलो हुन्छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

डाटा सेन्टरहरूमा पानीको आवश्यकता

डाटा सेन्टरहरू फुटबल मैदानभन्दा ठूलो क्षेत्रफलमा फैलिएका हुन्छन्। ती भित्र हजारौं सर्भर २४ सै घण्टा सञ्चालनमा रहन्छन्। अत्यधिक गर्मीलाई नियन्त्रण गर्न पानी नै प्रयोग गरिन्छ।

सामान्य रूपमा डाटा सेन्टरहरूले प्रयोग गर्ने पानीको ८० प्रतिशत भाग बाफ बनेर हावामा फालिन्छ।

गुगल, मेटा, माइक्रोसफ्ट जस्ता कम्पनीहरूले पानी प्रयोगको विवरण पुरा रूपमा नखुलाए पनि तिनीहरूको वार्षिक रिपोर्टअनुसार, पछिल्लो समय पानी खपत तीव्र रूपमा बढेको छ।

सन् २०२४ मा गुगलको डाटा सेन्टरले कति पानी खपत गर्‍यो?

गुगलका अनुसार सन् २०२४ मा उनका डाटा सेन्टरहरूले ३७ अर्ब लिटर पानी प्रयोग गरे, जसमा २९ अर्ब लिटर पानी वाष्प बनेर उड्यो। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार, यति पानीले १६ लाख मानिसको एक वर्षको आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ (दैनिक ५० लिटरका दरले)।

सुख्खा क्षेत्रमा डाटा सेन्टर निर्माणको विवाद

धेरै डाटा सेन्टरहरू अमेरिका, युरोप र ल्याटिन अमेरिकाका सुख्खा क्षेत्रहरूमा निर्माण भइरहेका छन्। यस्ता ठाउँहरूमा पानीको स्रोत सीमित भएकाले स्थानीय समुदाय र वातावरणविद्हरू चिन्तित छन्।

स्पेनमा “तपाईंको क्लाउडले मेरो नदी सुकाउँदैछ” नामक अभियानले यसको विरोध गरिरहेको छ। चिली र उरुग्वेमा पनि पानीको अत्यधिक प्रयोगका कारण गुगलले आफ्नो योजना परिवर्तन गर्नुपरेको थियो।

डाटा कम्पनीहरूले यस्ता क्षेत्र रोज्नुका कारण:

सजिलै उपलब्ध जग्गा
नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत
कानुनी सजिलो
कम आर्द्रता, जसले सर्भरलाई सुरक्षित राख्छ

तर यस्ता स्थानहरूमा पानीको दवाव झनै बढ्दै गएको छ।

चिस्याउन वैकल्पिक उपायहरू

विशेषज्ञहरूका अनुसार, ड्राइ कूलिङ वा एयर कूलिङ प्रविधिले पानी बचत गर्न सकिन्छ। तर यसले बिजुलीको खपत बढाउँछ।

माइक्रोसफ्ट, मेटा, अमेजन लगायतका कम्पनीहरूले क्लोज्ड लूप प्रणाली विकास गरिरहेका छन्, जसमा पानी बारम्बार पुनः प्रयोग हुन्छ।

यस्तै, जर्मनी, फिनल्याण्ड र डेनमार्कमा डाटा सेन्टरबाट निस्कने तातो हावा वरिपरिका घर तताउन प्रयोग गरिन्छ।

थप रूपमा केही कम्पनीहरूले समुद्री पानी वा उद्योगबाट बचेको पानी प्रयोग गर्ने प्रयास पनि गरिरहेका छन्।

एआईका फाइदा र वातावरणीय चुनौतीहरू

यद्यपि पानी खपतको चुनौती छ, एआई वातावरण संरक्षणमा पनि उपयोगी सावित भइरहेको छ। उदाहरणका लागि:

हरितगृह ग्यासको चुहावट पत्ता लगाउने
ट्राफिक व्यवस्थापन
ऊर्जा बचत गर्ने उपायहरू

युनिसेफका निर्देशक थोमस डेभिनका अनुसार, “एआईले बालबालिका, शिक्षा, स्वास्थ्य र जलवायु परिवर्तनजस्ता जटिल मुद्दामा समाधान ल्याउन सक्छ।”

तर उनले भने, केवल शक्तिशाली एआई बनाउने प्रतिस्पर्धा होइन, पारदर्शी र ओपन-सोर्स मोडेलको विकास आवश्यक छ। ओपन-सोर्स मोडेलले बारम्बार प्रशिक्षणको आवश्यकता घटाउँछ, जसले ऊर्जा र पानीको खपतमा पनि कमी ल्याउँछ।

विशेषज्ञहरूको चेतावनी

स्वतन्त्र अनुसन्धानकर्ता लोरेना जोमे पलासीका अनुसार, “एआईलाई वातावरणीय दृष्टिले दिगो बनाउनु लगभग असम्भव छ। एआई जति प्रभावकारी हुन्छ, त्यति नै यसको प्रयोग बढ्छ।”

उनका अनुसार, पर्याप्त कच्चा पदार्थ अभावमा छिटो र ठूलो एआई बनाउने होड दीर्घकालीन रूपमा असफल हुन सक्छ।

यसैबीच, गुगल, माइक्रोसफ्ट, AWS, मेटा आदि कम्पनीहरूले आफ्नो डाटा सेन्टरहरूमा स्थानीय परिस्थिति अनुसार चिस्याउने प्रविधि छनोट गर्ने बताएका छन्। साथै, यी कम्पनीहरूले २०३० सम्ममा ‘Water Positive’ बन्ने लक्ष्य राखेका छन्— जसको अर्थ हो, तिनीहरूले प्रयोग गरेको भन्दा बढी पानी पुनः उत्सर्जन गर्नेछन्।

निष्कर्ष

कृत्रिम बुद्धिमत्ता हाम्रो जीवनमा क्रान्ति ल्याइरहे पनि, यसले स्रोत र वातावरणमा पार्ने प्रभावलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। विशेषतः पिउने पानी जस्तो महत्वपूर्ण स्रोतको अत्यधिक खपतले भविष्यमा गम्भीर संकट निम्त्याउन सक्छ। अतः प्रविधिको विकाससँगै यसको दिगोपनलाई सुनिश्चित गर्नु आजको आवश्यकता हो।