नेपाल राष्ट्र बैंकले आजका लागि विदेशी मुद्राको विनिमय दर निर्धारण गरेको छ। यो दरले विभिन्न देशका मुद्राको खरिद र बिक्री मूल्य तोकेको छ, जुन वाणिज्य बैंकको दरसँग फरक हुन सक्ने र आवश्यकता अनुसार संशोधन हुन सक्ने जनाइएको छ। तलका दरहरू आजको लागि कायम भएका छन्:

विनिमय दर विवरण

• अमेरिकी डलर (USD): खरिददर १३८.०७ र बिक्रीदर १३८.६७ रुपैयाँ।

• युरोपियन युरो (EUR): खरिददर १५८.७३ र बिक्रीदर १५९.४२ रुपैयाँ।

• युके पाउन्ड स्ट्रलिङ (GBP): खरिददर १८५.६० र बिक्रीदर १८६.४१ रुपैयाँ।

• स्विस फ्र्याङ्क (CHF): खरिददर १६८.७८ र बिक्रीदर १६९.५१ रुपैयाँ।

• अष्ट्रेलियन डलर (AUD): खरिददर ८९.६५ र बिक्रीदर ९०.०४ रुपैयाँ।

• क्यानेडियन डलर (CAD): खरिददर १०१.०४ र बिक्रीदर १०१.४८ रुपैयाँ।

• सिङ्गापुर डलर (SGD): खरिददर १०७.४१ र बिक्रीदर १०७.८८ रुपैयाँ。

• जापानी येन (JPY) १०: खरिददर ९.५३ र बिक्रीदर ९.५७ रुपैयाँ।

• चिनियाँ युआन (CNY): खरिददर १९.२१ र बिक्रीदर १९.२९ रुपैयाँ।

• साउदी अरेबियन रियाल (SAR): खरिददर ३६.८० र बिक्रीदर ३६.९६ रुपैयाँ。

• कतारी रियाल (QAR): खरिददर ३७.८८ र बिक्रीदर ३८.०४ रुपैयाँ।

• थाई भाट (THB): खरिददर ४.२३ र बिक्रीदर ४.२५ रुपैयाँ।

• युएई दिराम (AED): खरिददर ३७.६० र बिक्रीदर ३७.७६ रुपैयाँ।

• मलेसियन रिङ्गेट (MYR): खरिददर ३२.४८ र बिक्रीदर ३२.६२ रुपैयाँ।

• साउथ कोरियन वन (KRW) १००: खरिददर १०.०४ र बिक्रीदर १०.०८ रुपैयाँ।

• स्विडिस क्रोनर (SEK): खरिददर १४.४१ र बिक्रीदर १४.४७ रुपैयाँ।

• डेनिस क्रोनर (DKK): खरिददर २१.२८ र बिक्रीदर २१.३७ रुपैयाँ।

• हङकङ डलर (HKD): खरिददर १७.५९ र बिक्रीदर १७.६७ rupaiyā।

• कुवेती दिनार (KWD): खरिददर ४५०.७५ र बिक्रीदर ४५२.७१ rupaiyā।

• बहराइन दिनार (BHD): खरिददर ३६६.११ र बिक्रीदर ३६७.७० rupaiyā।

• ओमनी रियाल (OMR): खरिददर ३५८.६० र बिक्रीदर ३६०.१६ rupaiyā।

• भारतीय रुपैयाँ (INR) १००: खरिददर १६० र बिक्रीदर १६०.१५ rupaiyā।

महत्त्वपूर्ण जानकारी

• नेपाल राष्ट्र बैंकले यो दरलाई जुनसुकै समयमा संशोधन गर्न सक्ने जनाएको छ।

• वाणिज्य बैंकहरूले निर्धारण गर्ने दर फरक हुन सक्छ।

• अद्यावधिक विनिमय दरका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकको वेबसाइट (www.nrb.org.np) मा भ्रमण गर्न सकिन्छ।

कैलाली कारागारमा हरिश सिंह पाली को शंकास्पद मृत्युले प्रहरी र जेल प्रशासनको भूमिकामाथि ठूलो प्रश्न उठाएको छ। बैंकिङ कसुर मुद्दामा सजाय पाएका २८ वर्षीय पालीको कारागार चलान भएको भोलिपल्टै मृत्यु भएको घटनाले परिवार र स्थानीयवासीमा आक्रोश उत्पन्न भएको छ। मृतकको शरीरमा चोटपटक र निलडाम देखिएपछि परिवारले योजनाबद्ध हत्या भएको आरोप लगाउँदै शव बुझ्न अस्वीकार गरेको छ।

घटनाको विवरण

• मृतकको पृष्ठभूमि: डडेल्धुराको भागेश्वर गाउँपालिका–५ का हरिश सिंह पालीलाई जिल्ला अदालत कैलालीले २०८० फागुनमा बैंकिङ कसुर मुद्दामा १० दिन कैद र दुई लाख रुपैयाँ जरिवाना सुनाएको थियो। उनीविरुद्ध जिल्ला प्रहरी कार्यालय कैलालीका प्रहरी नायब निरीक्षक (सई) हरजीत नाथ ले मुद्दा दायर गरेका थिए।

• पक्राउ र हिरासत: २९ जेठमा डडेल्धुरा प्रहरीले पक्राउ गरेर कैलाली प्रहरीको जिम्मा लगायो। ३० र ३१ गते प्रहरीको थुनुवा कक्षमा राखिएका पालीलाई १ असारमा अदालत पेस गरी सोही दिन कारागार चलान गरियो।

• मृत्यु: असार २ गते राति साढे १० बजेतिर बाथरुम नजिकै अचेत अवस्थामा भेटिएका पालीको सेती प्रादेशिक अस्पतालमा उपचारका क्रममा राति १२ बजे मृत्यु भएको घोषणा भयो। ज्वरो (१०४.९ डिग्री) र कम प्रेसर (६०/४०) देखिएको थियो।

परिवारको आरोप

• मृतककी श्रीमती जानकी साउद ले प्रहरी नायब निरीक्षक हरजीत नाथको योजनामा पालीको कुटपिट गरी हत्या गरिएको दाबी गरेकी छन्। उनले शरीरभरि चोटपटक र निलडाम देखिएको भन्दै ज्वरोका कारण मृत्यु भएको दाबीलाई अस्वीकार गरिन्।

• परिवारले सई नाथसहित कारागार जेलर बसन्त बहादुर खत्री, सुरक्षा प्रमुख भरत अधिकारी, डिउटी प्रहरी ईश्वरी पाण्डेय, र एक अज्ञात प्रहरीविरुद्ध किटानी जाहेरी दिएको छ, तर जाहेरी दर्ता भएको छैन।

• शव नबुझ्ने अडान राख्दै परिवारले घटनामा संलग्नलाई कारबाही नभएसम्म आन्दोलन जारी राख्ने चेतावनी दिएको छ।

प्रहरी र कारागारको जवाफ

• जिल्ला प्रहरी कार्यालय कैलाली का प्रवक्ता डीएसपी राजकुमार सिंह ले घटनाको अनुसन्धान भइरहेको बताएका छन्, तर थप जानकारी दिन अस्वीकार गरे।

• जेलर खत्री ले पालीलाई तत्काल अस्पताल लगिएको दाबी गरे, तर सीसीटीभी फुटेज नभएको स्वीकार गरे। उनले क्यामेरा वैशाख १ गतेदेखि बिग्रिएको र मर्मतका लागि मन्त्रालयलाई आग्रह गरिएको बताए।

सीसीटीभी विवाद र लापरबाही

• कारागारमा सीसीटीभी क्यामेरा जडान भए पनि घटनाको फुटेज नभएको खुलासाले लापरबाहीको गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यो कुराले परिवारको हत्या आरोपलाई बल पुगेको छ।

• क्यामेरा बिग्रिएको जानकारी दिइए पनि मर्मतमा ढिलाइले कारागारको सुरक्षा व्यवस्थामा कमजोरी देखाएको छ।

छानबिन समिति

• प्रमुख जिल्ला अधिकारी गोगन बहादुर हमाल ले सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी किरण जोशी को संयोजकत्वमा ७ सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेका छन्। समितिमा डीएसपी राजकुमार सिंह, प्रशासकीय अधिकृत शिवराज जोशी, र अन्य प्रतिनिधि छन्।

• समितिलाई ७ दिनभित्र प्रतिवेदन पेश गर्ने जिम्मा दिइएको छ। प्रजिअ हमालले प्रारम्भिक अनुसन्धानमा धेरै कुरा खुलेको नदाबी गरे।

स्थानीय र सामाजिक प्रतिक्रिया

• डडेल्धुरामा घटनाले तनाव उत्पन्न भएको छ। मृतकका आफन्तले सत्यतथ्य नखुलेसम्म शव नउठाउने अडान राखेका छन्।

• पोस्टहरूमा यो घटनालाई प्रहरी र कारागारको लापरबाहीसँग जोडेर आलोचना भएको पाइन्छ, जसले जनआक्रोश बढाएको संकेत गर्छ।

दैलेखको जलजले क्षेत्रमा चिनियाँ भौगर्भिक टोलीले ११२ अर्ब घनमिटर प्राकृतिक ग्याँस (मिथेन) को भण्डार पत्ता लगाएको प्रारम्भिक प्रतिवेदनले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ आशा जगाएको छ। यो खोजले नेपाललाई ऊर्जा आत्मनिर्भर बनाउन र आर्थिक उन्नतिमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्ने देखिन्छ। उद्योगमन्त्री दामोदर भण्डारी ले यो ग्याँसले नेपाललाई ५० वर्षसम्म ऊर्जा आपूर्ति गर्न सक्ने र आर्थिक फड्को मार्ने अवसर सिर्जना गर्ने बताएका छन्।

अध्ययन विवरण

• सुरुआत: चाइना जिओलोजिकल सर्भे र सीएनपीसी सीबु इन्जिनियरिङ को टोलीले वि.सं. २०८० वैशाख २८ (१२ मे २०२३) देखि दैलेखको जलजलेमा ड्रिलिङ सुरु गरेको थियो।

• गहिराइ: ४,००० मिटरसम्म खनन गरिएको, जसले भौगर्भिक संरचनाको गहिरो विश्लेषण सम्भव बनायो।

• नमूना विश्लेषण: चट्टानका नमूनाहरू चीनमा प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पठाइएका छन्, जसले मिथेन ग्याँसको शुद्धता र मात्रा पुष्टि गरेको छ।

• प्रारम्भिक नतिजा: ११२ अर्ब घनमिटर ग्याँसको भण्डार पुष्टि भएको छ। थप तीन स्थानमा ड्रिलिङ गर्दा यो मात्रा अझ बढ्न सक्ने अनुमान छ।

• स्थानीय प्रमाण: दैलेखको श्रीस्थान र नाभीस्थान क्षेत्रमा प्रज्ज्वलनशील ग्याँसका कारण आगो बल्ने गरेको स्थानीयले वर्षौंदेखि देख्दै आएका थिए, जसले ग्याँसको उपस्थितिको संकेत गर्थ्यो।

ग्याँसको उपयोगिता

मिथेन ग्याँस स्वच्छ इन्धन को रूपमा परिचित छ, जुन पेट्रोल र डिजेलको तुलनामा कम कार्बन उत्सर्जन गर्छ। यसका सम्भावित प्रयोगहरू निम्न छन्:

• यातायात: कम्प्रेस्ड नेचुरल ग्यास (CNG) को रूपमा गाडीहरूमा प्रयोग।

• विद्युत उत्पादन: ग्याँसबाट चल्ने बिजुली प्लान्टहरू स्थापना।

• घरायसी: खाना पकाउने र बत्ती बाल्ने प्रयोजनमा।

• औद्योगिक: हाइड्रोजन र अमोनिया मल उत्पादनमा कच्चा पदार्थको रूपमा।

उत्पादन योजना

• विस्तृत प्रतिवेदन: चिनियाँ टोलीले डिसेम्बर २०२५ सम्ममा विस्तृत भौगर्भिक र उत्पादन सम्भाव्यताको प्रतिवेदन बुझाउने छ।

• परीक्षण उत्पादन: ७५ दिनको समयसीमामा ६५ अर्ब रुपैयाँ लागतमा परीक्षण उत्पादन सुरु गर्ने योजना छ।

• दीर्घकालीन आपूर्ति: यो ग्याँसले नेपालको ऊर्जा मागलाई ५० वर्षसम्म धान्न सक्ने अनुमान गरिएको छ, जसले पेट्रोलियम आयातमा अर्बौं खर्च बचत गर्नेछ।

ऐतिहासिक सन्दर्भ

• नाकाबन्दीको प्रभाव: २०७२ (सन् २०१५) को भारतीय नाकाबन्दीले नेपाललाई ऊर्जा वैकल्पिक स्रोतको खोजीमा प्रेरित गर्‍यो, जसपछि चीनसँग पेट्रोलियम अन्वेषणमा सहकार्य सुरु भयो।

• पहिलो अध्ययन: सन् १९७८/७९ मा एअरबोर्न सर्वेक्षण र सन् १९९७ देखि व्यवस्थित अन्वेषण सुरु भएको थियो। सन् १९८२ मा पेट्रोलियम अन्वेषण तथा प्रवर्द्धन केन्द्र स्थापना भयो।

• ब्लक विभाजन: नेपालको तराई र चुरे क्षेत्रलाई १० सम्भावित ब्लकमा विभाजन गरिएको छ, जसमध्ये दैलेखमा पहिलो पटक ग्याँस पुष्टि भएको छ।

आर्थिक प्रभाव

उद्योगमन्त्री दामोदर भण्डारीका अनुसार, यो ग्याँसको व्यावसायिक उत्पादनले नेपाललाई ऊर्जा आत्मनिर्भर बनाउनेछ र निम्न आर्थिक लाभहरू प्रदान गर्नेछ:

• आयात बचत: पेट्रोलियम आयातमा वार्षिक खर्च हुने अर्बौं रुपैयाँ बचत।

• रोजगारी: ग्याँस उत्खनन र प्रशोधनमा हजारौं रोजगारी सिर्जना।

• औद्योगिक विकास: स्वच्छ र सस्तो ऊर्जाले उद्योगहरूको लागत घटाई प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउने।

• निर्यात सम्भावना: अतिरिक्त ग्याँस भारत र अन्य छिमेकी देशमा निर्यात गर्न सकिने।

सामाजिक सञ्जालमा पनि यो खोजले उत्साह जगाएको छ। एक प्रयोगकर्ताले लेखे, “यो ग्याँसले नेपालको अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ, तर यसको दिगो व्यवस्थापन जरुरी छ।”

वातावरणीय प्रभाव

मिथेन ग्याँस पेट्रोल र डिजेलको तुलनामा कम कार्बन उत्सर्जन गर्छ, जसले नेपालको जलवायु परिवर्तनविरुद्धको प्रतिबद्धतालाई समर्थन गर्छ। तथापि, उत्खनन प्रक्रियामा मिथेन चुहावट रोक्न र वातावरणीय क्षति न्यूनीकरण गर्न उचित प्रविधि र नियमन आवश्यक छ।

चुनौतीहरू

• प्राविधिक: गहिरो ड्रिलिङ र ग्याँस प्रशोधनका लागि उच्च प्रविधि र लगानी चाहिन्छ।

• आर्थिक: प्रारम्भिक लगानी (६५ अर्ब) जुटाउन र दीर्घकालीन प्रतिफल सुनिश्चित गर्न चुनौती।

• कूटनीतिक: चीनसँगको सहकार्यलाई सन्तुलित राख्दै भारतसँगको ऊर्जा सम्बन्ध व्यवस्थापन।

• वातावरणीय: उत्खननले स्थानीय पारिस्थितिकी प्रणालीमा पार्न सक्ने प्रभावको न्यूनीकरण।

निष्कर्ष

दैलेखको जलजलेमा पत्ता लागेको ११२ अर्ब घनमिटर प्राकृतिक ग्याँस ले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा क्रान्तिकारी सम्भावना बोकेको छ। यो खोजले ऊर्जा आत्मनिर्भरता, आर्थिक समृद्धि, र वातावरणीय दिगोपनको मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ। तथापि, यसको सफल कार्यान्वयनका लागि प्राविधिक विशेषज्ञता, लगानी, र कूटनीतिक सन्तुलन अपरिहार्य छ। चिनियाँ टोलीको विस्तृत प्रतिवेदन (डिसेम्बर २०२५) पछि उत्पादन सुरु भएमा नेपालले ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ युगको सुरुवात गर्नेछ।

सामाजिक अध्ययन मञ्च कास्कीले क्षेत्र भ्रमणसहित प्रतिवेदन लेखन प्रतियोगिता आयोजना गरेको छ । विद्यार्थीलाई खोज अनुसन्धान कार्यमा अभिप्रेरित गराउने उद्देश्यले प्रतियोगिताको आयोजना गरिएका अध्यक्ष गोविन्द काफलले जानकारी दिनुभयो । २०६५ सालमा स्थापित सस्था शिक्षा क्षेत्रमा बिभिन्न कृयाकलापहरु आयोजना गर्दे आएको छ । असार ६ गते पोखराको जनप्रिय बहुमुखि क्याम्पसमा आयोजना गरिएको प्रतियोगितामा एउटा बिद्यालयबाट कक्षा १० सम्मका २ जना सम्म बिद्यार्थी भाग लिन पाउने प्राबधान राखिएको छ । बिहान ११ बजे बाट प्रतियोगिता सुरु हुने अध्यक्ष काफ्ले ले जानकारी दिनुभयो । साथै प्रतियोगितामा सहभागि गराउने बिद्यालयहरुले सामाजिक बिषय अध्यापन गराउने शिक्षक सहित बिद्यार्थी पठाउनुपर्ने प्राबधान राखिएको छ । सहभागि गराउन चाहने बिद्यार्थीहरुको नाक संकलन गर्ने कार्य भैरहेको छ । असार ५ गते भित्र नाम टिपाउन सस्थाले आग्रह गरेको छ ।

सन् १९०६ को जुन महिनामा विश्वप्रसिद्ध स्पेनी चित्रकार पाब्लो पिकासो आफ्नी प्रेमिका फर्नान्डे ओलिभर सँग स्पेनको क्याटालोनियास्थित प्राचीन गाउँ गोसोल पुगे। यो यात्रा उनको जीवनको एक निर्णायक मोड बन्यो, जसले उनको कलामा मौलिक परिवर्तन ल्यायो र आधुनिक कलाको दिशालाई नै प्रभावित गर्‍यो। गोसोलको सादा जीवन, रोमानस्क कला, र तस्करहरूको कथाले पिकासोको रचनात्मकतामा गहिरो छाप छोड्यो।

गोसोलको कठिन यात्रा

सन् १९०६ मा पिकासो पेरिसको व्यस्त कला संसारबाट टाढा, शान्त र प्राकृतिक वातावरणको खोजीमा थिए। एक साथीले उनलाई क्याटालोनियाको पहाडी गाउँ गोसोलको बारेमा बताए, जुन कुख्यात तस्करहरूको आश्रयस्थलका रूपमा परिचित थियो। यो कुराले पिकासोलाई रोमाञ्चक लाग्यो। उनले फर्नान्डेलाई आफूसँगै यो कठिन यात्रामा सहभागी हुन मनाए।

पेरिसबाट रेल चढेर उनीहरू बार्सिलोना पुगे, जहाँ केही समय पुराना साथीहरूसँग रमाइलो गरे। त्यसपछि उनीहरू गोसोलको उकालो र खतरनाक बाटोमा खच्चड चढेर अघि बढे। गाउँ पुगेपछि उनीहरूले त्यहाँको एकमात्र होटल ‘होस्टाल क्याल ताम्पानादा’ मा बास बसे। यो यात्राको उद्देश्य गर्मीयाममा शान्त जीवन बिताउने, चित्र कोर्ने, र सादगीको स्वाद लिने थियो।

गोसोलको कलात्मक क्रान्ति

कलाविद्हरू गोसोल बसाइलाई पिकासोको करियरको निर्णायक मोड मान्छन्। पेरिसको प्रतिस्पर्धा, ईर्ष्या, र दबाबबाट टाढा रहँदा उनले आफ्नो कलामा स्वतन्त्रता र मौलिकता भेट्टाए। सन् १९०१ देखि पेरिसमा उनको ‘ब्लू पिरियड’ र ‘रोज पिरियड’ का चित्रहरूले ख्याति कमाइसकेका थिए, तर ती उन्नाइसौं शताब्दीको सिम्बोलिज्म बाट प्रभावित थिए। गोसोल पुगेपछि भने उनको शैलीमा नयाँ सरलता र गहिराइ देखियो।

गोसोलमा १० हप्ता बस्दा पिकासोले ७ वटा ठूला चित्र, दर्जनौं मध्यम आकारका चित्र, स्केच, वाटरकलर, र काठका कलाकृतिहरू सिर्जना गरे। यी रचनाहरूमा रोमानस्क कला, प्राचीन इबेरियन मूर्तिकला, र स्थानीय संस्कृतिको प्रभाव स्पष्ट थियो।

प्रेरणाका स्रोतहरू

गोसोलको बसाइमा पिकासोको कलालाई प्रभावित गर्ने तीन प्रमुख तत्त्वहरू थिए:

प्रेमिका फर्नान्डे ओलिभर: पिकासोका धेरै चित्रहरूमा फर्नान्डे देखिन्छिन्। उनप्रतिको गहिरो प्रेम र भावनात्मक सम्बन्धले पिकासोको रचनालाई जीवन्त बनायो।

तस्कर जोसेप फोन्डेभिला: होटल साहु, ९० वर्षीय जोसेप फोन्डेभिला, एक भूतपूर्व तस्कर थिए। उनको व्यक्तित्व, लामो सेतो दाँत, र कथाहरूले पिकासोलाई प्रेरित गरे। फोन्डेभिलासँगको मित्रताले स्थानीय जीवनको गहिराइ बुझ्ने अवसर दियो।

रोमानस्क म्याडोना मूर्ति: गोसोलको चर्चमा रहेको १२औं शताब्दीको रोमानस्क म्याडोना मूर्ति (जिससकी आमा) ले पिकासोको कलामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो। ७७ सेन्टिमिटर अग्लो, ठूलो सेतो अनुहार र ठूला आँखा भएको यो मूर्ति अहिले क्याटालोनियाको राष्ट्रिय कला संग्रहालय (MNAC) मा छ। यसले पिकासोको चित्रमा सरलता र प्रतीकात्मकताको नयाँ आयाम थप्यो।

रोमानस्क प्रभाव

रोमानस्क कला (११औं–१३औं शताब्दी) मध्यकालीन युरोपको एक प्रमुख शैली थियो, जसमा सरलता, प्रतीकात्मकता, र भावनात्मक गहिराइ हुन्छ। यस शैलीमा पर्सपेक्टिभको प्रयोग हुँदैन, अनुहारहरू सरल हुन्छन्, र आँखा, आगो, माछा जस्ता प्रतीकहरू प्रयोग गरिन्छ। हिंसा, मृत्यु, र क्रुसिफिक्सन जस्ता विषयहरू पनि समेटिन्छन्, जुन पिकासोको रचनासँग मिल्दोजुल्दो थियो।

पिकासो गोसोल जानुअघि नै बार्सिलोनामा भएको रोमानस्क र गोथिक कला प्रदर्शनी बाट प्रभावित थिए। उनले रोमानस्क संग्रहालयलाई “विश्वकै अद्वितीय” भनेका थिए। अर्का स्पेनी कलाकार जोआन मिरो पनि यो शैलीबाट प्रभावित थिए, जसले रोमानस्कको सांस्कृतिक महत्त्वलाई पुष्टि गर्छ।

कलाविद्हरू प्रायः पिकासोको कलामा अफ्रिकी जनजातीय कला, प्राचीन इबेरियन मूर्तिकला, र सेजान को प्रभावको चर्चा गर्छन्, तर रोमानस्क प्रभावलाई कमै उल्लेख गर्छन्। तथापि, गोसोलको म्याडोना मूर्ति र स्थानीय संस्कृतिले पिकासोको रचनामा रोमानस्कको गहिरो छाप छोड्यो।

गोसोलको महत्त्व

गोसोलको सादा र अविकसित वातावरणले पिकासोलाई आदिम कला (Primitive Art) तर्फ आकर्षित गर्‍यो। त्यसबेला आदिमवादीहरूले पश्चिमी शैक्षिक कलालाई अस्वीकार गर्थे, किनभने आदिम कला उनीहरूलाई बढी शुद्ध र वास्तविक लाग्थ्यो। रोमानस्क कलाले पिकासोलाई पश्चिमी परम्परागत कला भत्काउने नयाँ मार्ग देखायो।

गोसोल यात्राले पिकासोलाई क्युबिज्म को आधार तयार गर्न पनि सहयोग गर्‍यो। सन् १९०७ मा उनले सिर्जना गरेको ‘Les Demoiselles d’Avignon’ मा गोसोलको प्रभाव देखिन्छ, जसले आधुनिक कलाको दिशा बदलिदियो।

कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिले आज (वि.सं. ५ असार २०८२, १९ जुन २०२५) का लागि सागसब्जी, फलफूल, माछा, र अन्य कृषि उपजहरूको अधिकतम थोक मूल्य निर्धारण गरेको छ। यो सूचीले स्थानीय र आयातित उत्पादनहरूको मूल्यलाई समेट्छ, जुन व्यापारी र उपभोक्ताहरूका लागि महत्त्वपूर्ण सन्दर्भ हो। तलको सूचीमा तरकारी, फलफूल, मसला, र माछा-मासुका मूल्यहरू समावेश छन्।

तरकारी (Vegetables)

फलफूल (Fruits)

मसला र अन्य (Spices and Others)

माछा (Fish)

विश्लेषण

• मूल्य प्रवृत्ति: गोलभेँडा (भारतीय) र अनारको मूल्य उच्च छ, जुन आयातित उत्पादनको माग र आपूर्तिको कमीले प्रभावित भएको हुन सक्छ। काँक्रो (हाइब्रिड) र लौकाको मूल्य कम छ, जसले स्थानीय उत्पादनको प्रचुरता देखाउँछ।

• मौसमी प्रभाव: मनसुनको सुरुवातले तरकारी र फलफूलको आपूर्तिमा प्रभाव पार्न सक्छ, विशेषगरी सिन्धुपालचोक र कोशी प्रदेशमा बाढीको जोखिमका कारण। यस्ता विपद्ले बजारमा मूल्य अस्थिरता ल्याउन सक्छ।

• आयातित बनाम स्थानीय: भारतीय गोलभेँडा, आलु, र मेवाको मूल्य स्थानीय उत्पादनको तुलनामा उच्च छ, जसले आयात लागत र ढुवानी खर्चको प्रभाव देखाउँछ।

• उपभोक्ता प्रभाव: सस्तो तरकारीहरू (जस्तै: लौका, भन्टा लाम्चो) उपभोक्ताका लागि किफायती छन्, तर सिताके च्याउ (रु ९००/किलो) र अनार (रु ३५०/किलो) जस्ता वस्तुहरू महँगो छन्, जसले मध्यम र निम्न आय भएका उपभोक्तालाई प्रभाव पार्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तनले विश्वभर चरम मौसमी घटनाहरूको तीव्रता र आवृत्ति बढाइरहेको छ, र नेपालजस्तो हिमाली मुलुक यसको उच्च जोखिममा छ। हालै सक्रिय भएको मनसुनले नेपालमा बाढी, पहिरो, र अन्य प्राकृतिक विपद्को खतरा बढाएको छ। विशेषगरी सिन्धुपालचोकको भोटेकोशी नदी क्षेत्रमा बाढीको सम्भावनाले स्थानीय समुदायलाई त्रासमा राखेको छ। यस्ता जोखिम न्यूनीकरणका लागि जलवायु कूटनीति र अन्तरदेशीय सूचना प्रणालीको तत्काल आवश्यकता रहेको विज्ञहरूले औंल्याएका छन्।

मनसुनको अवस्था र बाढीको जोखिम

नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र भारतको मौसम विज्ञान विभागको पूर्वानुमानअनुसार, बंगालको खाडीको स्थानीय वायु प्रणालीसँग मिसिएको मनसुनले आगामी चार दिन सिन्धुपालचोक, गण्डकी, सुदूरपश्चिम, र कोशी प्रदेशमा मध्यमदेखि भारी वर्षा गराउने सम्भावना छ। मौसमविद् डा. धर्मराज उप्रेतीका अनुसार, यो प्रणालीले भारतको आसाम, मेघालय, तिब्बत, र नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा भारी वर्षा निम्त्याउनेछ। यो हप्ताभर मनसुन नेपालभर फैलने अनुमान छ, जसले नदीहरूको बहाव बढाउन सक्छ।

सिन्धुपालचोकको भोटेकोशी नदी क्षेत्रमा बाढीको उच्च जोखिम छ। भारत र चीनले यो अन्तरदेशीय नदीमा बाढीको चेतावनी जारी गरेपछि, सिन्धुपालचोक जिल्ला प्रशासनले भोटेकोशी गाउँपालिका, बाह्रबिसे नगरपालिका, त्रिपुरासुन्दरी, सुनकोशी, बलेफी, र चौतारा साङ्गाचोकगढीका तटीय बस्तीमा सतर्कता अपनाउन सूचना जारी गरेको छ। आगामी चार दिन राजमार्ग अवरुद्ध हुन सक्ने र जनजीवन प्रभावित हुने सम्भावना छ।

काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाले पनि भुम्लु, तेमाल, र रोशी गाउँपालिकाका तटीय क्षेत्रमा सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ। तिब्बतको तातोपानी सीमा क्षेत्रबाट प्राप्त सूचनाले तिब्बतमा अत्यधिक वर्षाको सम्भावना देखाएको छ, जसले भोटेकोशी र अन्य नदीहरूको बहाव बढाउन सक्छ। प्रमुख जिल्ला अधिकारी किरण थापाले यस्तो सूचना आदानप्रदान नियमित हुने र तिब्बतको मौसमले नेपालका नदीहरूमा प्रभाव पार्ने बताए।

डा. उप्रेतीका अनुसार, तिब्बतको वर्षाले दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ, तर स्थानीय वर्षाले तत्काल ठूलो क्षति नगरे पनि सतर्कता आवश्यक छ।

जलवायु कूटनीति र अन्तरदेशीय सूचना प्रणालीको आवश्यकता

नेपाल, भारत, चीन, र बंगलादेश साझा नदी प्रणालीले जोडिएका छन्। भोटेकोशी, कोशी, र गण्डकीजस्ता नदीहरू तिब्बतमा मुहान भएर नेपाल हुँदै भारत र बंगलादेशका तल्लो तटीय क्षेत्रमा बग्छन्। यी नदीहरूमा हुने बाढीले चारै देशमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याउँछ।

यी जोखिम न्यूनीकरणका लागि जलवायु कूटनीति मार्फत अन्तरदेशीय सूचना प्रणालीको विकास अपरिहार्य छ। भारतले पहिले निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको मौसम डेटा हाल सर्वसाधारणका लागि बन्द गरेको छ, जसले सूचना आदानप्रदानमा बाधा पुर्‍याएको छ। युरोपेली संघको मध्यम अवधिको मौसम पूर्वानुमान केन्द्रले २४ घण्टाको निःशुल्क डेटा प्रदान गर्छ, तर दीर्घकालीन पूर्वानुमानका लागि शुल्क लाग्छ। हिन्दकुश हिमालय क्षेत्रमा यस्तो समर्पित प्रणालीको अभाव छ।

डा. उप्रेतीले नेपाल, भारत, चीन, र बंगलादेशलाई जोड्ने साझा सूचना प्रणालीको आवश्यकता औंल्याए। यस्तो प्रणालीले मौसम पूर्वानुमान, बाढी चेतावनी, र जोखिम न्यूनीकरणमा सहयोग गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) ले यस्ता प्रयासमा काम गरिरहेको छ, तर क्षेत्रीय सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

‘सबैका लागि पूर्वसूचना’ र विश्वव्यापी प्रेरणा

संयुक्त राष्ट्रसंघको ‘सबैका लागि पूर्वसूचना’ पहलले सन् २०२७ सम्ममा विश्वका हरेक व्यक्तिलाई प्राकृतिक विपद्सम्बन्धी पूर्वसूचना सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। विश्व मौसम संगठनले यो पहललाई जोखिम पहिचान, अवलोकन, सूचना सञ्चार, र समुदायको तयारीमा केन्द्रित गरेको छ।

विश्व विपद् जोखिम न्यूनीकरण सम्मेलन (२०२३) मा हिन्दकुश हिमालय क्षेत्रमा साझा नदी प्रणालीहरूमा बाढी र पहिरोको जोखिम कम गर्न अन्तरदेशीय सहकार्यको आवश्यकता औंल्याइयो। युरोपको डेन्युब नदी बेसिन र अफ्रिकाको नाइजर नदी बेसिन मा साझा डेटा प्लेटफर्ममार्फत बाढीको जोखिम न्यूनीकरण गरिएको उदाहरण नेपालले अनुशरण गर्न सक्छ।

जलवायु न्याय र नेपालको सन्दर्भ

जलवायु परिवर्तनले विश्वभर असमान प्रभाव पारिरहेको छ। नेपालको हरितगृह ग्यास उत्सर्जन विश्वको कुल 0.29% मात्र छ, तर हिमाल पग्लने, अनियमित मनसुन, र बाढी-पहिरोको जोखिमले देशलाई उच्च जोखिममा राखेको छ। सिन्धुपालचोकको भोटेकोशी बाढी चेतावनीले नेपालको भौगोलिक र सामाजिक कमजोरी उजागर गर्छ।

हिमाली र पहाडी क्षेत्रका ग्रामीण समुदाय, विशेषगरी किसान र सीमान्तकृत समूह, जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट सबैभन्दा बढी पीडित छन्। कोशी नदीको बाढीले नेपालको तराई, भारतको बिहार, र बंगलादेशमा ठूलो क्षति पुर्‍याउँछ। जलवायु न्याय को अवधारणाले यस्ता समुदायलाई प्राथमिकता दिँदै जोखिम न्यूनीकरण र क्षतिपूर्तिको माग गर्छ।

नेपालले पेरिस सम्झौता (2015) र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा जलवायु न्यायको वकालत गर्दै आएको छ। अन्तरदेशीय सूचना प्रणालीले जोखिममा रहेका समुदायलाई समयमै सतर्क गराउन र सुरक्षित स्थानान्तरणमा सहयोग गर्छ।

नेपालको प्रतिनिधि सभाले हालै तयार गरेको पाक्षिक क्यालेन्डरमा सरकारले प्राथमिकतामा राखेको भनिएको विद्यालय शिक्षा विधेयक र संघीय निजामती सेवा विधेयक समावेश नहुँदा यी विधेयकहरूको भविष्यलाई लिएर गम्भीर प्रश्न उठेका छन्। यी दुवै विधेयक लामो समयदेखि चर्चामा रहे पनि संसद्को कार्यसूचीमा समावेश नहुनुले सरकारको प्रतिबद्धतामाथि नै आशंका उत्पन्न भएको छ।

निजामती सेवा विधेयक: कुलिङ पिरियडको विवाद

संघीय निजामती सेवा विधेयक हाल प्रतिनिधि सभामै अड्किएको छ। गत मंगलबार (३ असार २०८२) को प्रतिनिधि सभा बैठकमा यो विधेयक पारित गर्ने कार्यसूची तय भए पनि सभा त्यसमा प्रवेश नै नगरी स्थगित भएको थियो। बिहीबार (५ असार) को बैठकको कार्यसूचीमा समेत यो विधेयक समावेश छैन। थप रूपमा, असार १५ गतेसम्मको पाक्षिक क्यालेन्डरमा पनि यो विधेयक अगाडि बढाउने कुनै योजना उल्लेख गरिएको छैन।

यो विधेयकमा रहेको कुलिङ पिरियड सम्बन्धी व्यवस्थाले विशेष विवाद निम्त्याएको छ। कुलिङ पिरियडले निजामती कर्मचारीहरूलाई सेवाबाट अवकाश लिएपछि निश्चित समयसम्म निजी क्षेत्र वा अन्य पदमा नियुक्त हुनबाट रोक्ने प्रस्ताव गरेको छ। तर, यो व्यवस्थालाई हटाउन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली स्वयं सक्रिय रहेको बताइएको छ। गत सोमबारको मन्त्रिपरिषद् बैठकमा यो विषयमा छलफल भएको थियो भने बुधबार प्रधानमन्त्री ओलीले नेपाली कांग्रेसका नेताहरूसँग पनि यसबारे छलफल गरेका थिए।

राज्य व्यवस्था तथा सुशासन समितिका सभापति रामहरि खतिवडाले गत जेठ १५ मा यो विधेयक सम्बन्धी प्रतिवेदन प्रतिनिधिसभामा पेश गरेका थिए। तर, कुलिङ पिरियड र कर्मचारीको अवकाश उमेर (६० वर्ष) सम्बन्धी व्यवस्थामा सहमति जुट्न नसक्दा यो विधेयक अगाडि बढ्न सकेको छैन। सामाजिक सञ्जाल एक्समा पनि यो विषयले व्यापक चर्चा पाएको छ, जहाँ केही प्रयोगकर्ताले यो विधेयकलाई “माफिया र उच्च कर्मचारीको स्वार्थमा होल्ड गरिएको” आरोप लगाएका छन्।

विद्यालय शिक्षा विधेयक: शिक्षा माफियाको प्रभाव?

विद्यालय शिक्षा विधेयक हाल प्रतिनिधि सभाको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सूचना प्रविधि समिति मा विचाराधीन छ। सरकारले यो विधेयक असार १५ गतेसम्म पारित गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि असार १५ सम्मको संसद्को क्यालेन्डरमा यो समावेश छैन। यो विधेयकले शिक्षक नियुक्ति, विद्यालय व्यवस्थापन, र शैक्षिक गुणस्तर सुधारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सरकारको प्राथमिकता र संसद्को अवरोध

प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले यी दुवै विधेयक पारित गर्न संसद् खुलाइएको दाबी गरेका थिए। तर, संसद्मा विपक्षी दलहरूको अवरोध र आन्तरिक छलफलका कारण यी विधेयकहरू अगाडि बढ्न सकेका छैनन्। साथै, संसद् विघटनका कारण विगतमा पनि यस्ता विधेयकहरू निष्क्रिय भएको इतिहास छ, जसले गर्दा यी विधेयकहरूको भविष्य अनिश्चित बनेको छ।

प्रभाव र भविष्य

• निजामती सेवा विधेयक: यो विधेयकले कर्मचारीको अवकाश उमेर ६० वर्ष बनाउने, महिलाको सेवा प्रवेश उमेर घटाउने, र स्थानीय तहका कर्मचारीको अन्तरप्रदेश सरुवा जस्ता व्यवस्था प्रस्ताव गरेको छ। यो पारित नहुँदा निजामती प्रशासनको सुधारमा ढिलाइ हुने जोखिम छ।
   
• विद्यालय शिक्षा विधेयक: यो विधेयकले शिक्षक नियुक्ति र शैक्षिक सुधारमा स्थायित्व ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। यसको ढिलाइले शिक्षा क्षेत्रमा सुधारका प्रयासहरू प्रभावित हुन सक्छन्।

वितीय एक महिनामा नेपालको सेयर बजारमा हाइड्रोपावर सेक्टरले उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। नेप्से परिसूचक १.६८ प्रतिशत बढ्दा हाइड्रोपावर समूह ७.८९ प्रतिशतले उक्लिएको छ, जसले यो सेक्टरको आकर्षण देखाउँछ।

प्रगति विवरण

• मूल्य वृद्धि: कतिपय कम्पनीको सेयर मूल्य एक महिनामा ९२ प्रतिशतसम्म बढ्यो।

• शीर्ष कम्पनी: बुटवल पावर र पियोर इनर्जी हालसम्मकै उच्च मूल्यमा छन्, पियोर हालै सूचीकृत भएको छ।

• कारोबार वृद्धि: कुल कारोबारको ५० प्रतिशतबाट ७० प्रतिशतसम्म हाइड्रोपावरको हिस्सा पुगेको छ। बुधबार ९ अर्ब ८ करोडको कारोबारमा ६ अर्ब ३ करोड हाइड्रोपावरको (६६ प्रतिशत)।

आकर्षणका कारण

• वित्तीय सुधार: बैंक ब्याजदर घट्दा आयोजनाको लागत कम हुँदै नाफा बढेको छ।

• चौथो त्रैमास: बर्खा सिजनमा विद्युत् उत्पादन र आम्दानी बढ्ने अनुमान।

• स्थिरता: उत्पादित विद्युत् सम्झौताअनुसार बिक्री हुने र रकम असुलीको जोखिम नहुने।

बजार गतिशीलता

• बैंक र हाइड्रोपावर: विगतमा यी दुई सेक्टरले एकअर्काको कमजोरी पूर्ति गर्ने।

• चुनौती अरु सेक्टरमा: बैंकको एनपीएल बढ्नु, बीमाको चुक्ता पूँजी प्रभाव, उत्पादन कम्पनीको माग संकुचन।

• विविधता: १३ करोडदेखि ८ अर्ब पूँजी र २००–१,८५० मूल्यका कम्पनीले लगानीकर्तालाई विकल्प दिएको छ।

बुटवल पावरको विशेषता

• मूल्य वृद्धि: हालसम्मकै उच्च, कारोबारमा शीर्ष पाँचमा।

• नाफा सम्भावना: न्यादी हाइड्रोपावरको ३१ लाख कित्ता सेयर बिक्रीबाट १ अर्बभन्दा बढी नाफा।

• नियामक रोक: धितोपत्र बोर्डले सञ्चालकको स्वार्थ बाझिएको भन्दै बिक्री रोकेको।

नेपालको पूँजीबजार हाल नेपाल स्टक एक्स्चेन्ज (नेप्से)को एकल व्यवस्थापनमा सञ्चालन भइरहेको छ, जुन नेपाल सरकारको स्वामित्व र नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन)ले नियमन गर्दछ। बढ्दो आर्थिक विकास र पूँजीबजारको विस्तारसँगै नेप्सेको क्षमता र सीमितता प्रष्ट देखिएको छ। विश्वव्यापी वित्तीय परिवर्तन र नेपालको उदारीकरण लक्ष्यले दोस्रो स्टक एक्स्चेन्जको आवश्यकता उजागर गरेको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

• दोस्रो स्टक एक्स्चेन्जको बहस दशकौंदेखि चलिरहेको छ।

• लालमणि जोशी (२०६५) र भीष्म ढुंगाना समितिले प्रतिस्पर्धा र एकाधिकार अन्त्यका लागि सुझाव दिए।

• चिन्तामणि शिवाकोटीको प्रतिवेदनले प्राविधिक र कारोबार चापको विश्लेषण गरी दोस्रो एक्स्चेन्जको मागलाई बल पुर्‍यायो।

• संसद्को अर्थ समितिको सिफारिस र सर्वोच्च अदालतको रिट खारेजले वैधानिकता पाएको छ।

हालका चुनौती

• पूर्वाधार कमजोरी: नेप्सेको सर्भर ह्याङ र क्र्यासले लगानीकर्तालाई प्रभावित गरेको छ।

• क्षेत्रगत असन्तुलन: २५०+ सूचीकृत कम्पनीमध्ये अधिकांश बैंक, बीमा र जलविद्युत क्षेत्रका छन्।

• कारोबार भार: सयौँ आईपीओ र ७००+ जलविद्युत् कम्पनीको चाप थेग्न नसक्ने सम्भावना।

• अनियमितता: ठूला खेलाडीको फाइदा र साना लगानीकर्ताको जोखिम।

भविष्यका अवसर

• एनआरएन लगानी: २०८२/८३ को बजेटले एनआरएनलाई दोस्रो बजारमा लगानीको अनुमति दिँदै तरलता र पूँजी वृद्धि।

• नयाँ उत्पादन: डेरिभेटिभ्स, कमोडिटी, बन्ड मार्केटको सम्भावना।

• अन्तर्राष्ट्रियकरण: क्रस–लिस्टिङ र विदेशी लगानी आकर्षण।

प्रतिस्पर्धाको महत्त्व

• दक्षता वृद्धि: दोस्रो एक्स्चेन्जले नेप्सेलाई आधुनिक प्रविधि र पारदर्शिता अपनाउन बाध्य बनाउँछ।

• सेवा गुणस्तर: ब्रोकर सेवामा सुधार, शुल्क प्रतिस्पर्धा र नवीनतम प्रविधि।

• उदाहरण: नेपाल टेलिकम र एनसेलको प्रतिस्पर्धाले सेवा सुधार गरेको अनुभव।

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास

• भारतमा बीएसई र एनएसईको प्रतिस्पर्धाले बजारलाई गतिशील बनायो, जसले खर्बौं डलरको कारोबार सम्हाल्छ।

• बहु–एक्स्चेन्ज प्रणालीले तरलता, विकल्प र पारदर्शिता बढाउँछ।

राजनीतिक र नीतिगत आयाम

• त्रिशंकु संसद् र सम्झौता सरकारले नीति कार्यान्वयनमा ढिलाइ।

• राजनीतिक प्रतिबद्धता नहुँदा लगानीकर्ता अवसरबाट वञ्चित।

भविष्यको दृष्टिकोण

• प्रविधि: उच्च–गति ट्रेड म्याचिङ, रियल–टाइम डाटा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र ब्लकचेन।

• नयाँ उत्पादन: हरित बन्ड, कर्पोरेट बन्ड प्रवर्द्धन।

• स्मार्ट मार्केट: जोखिम व्यवस्थापन र साइबर सुरक्षा।

राजस्व वृद्धि

• २०८१/८२ मा १२ अर्ब+ पूँजीगत लाभकर संकलन।

• कमोडिटी एक्स्चेन्जले नयाँ राजस्व स्रोत खोल्न सक्छ।

• लगानी प्रोत्साहनले कर आधार फराकिलो बनाउँछ।