एक समय “साइकलको राजधानी” भनेर चिनिएको बेइजिङले फेरि आफ्नो पुरानो पहिचानलाई पुनर्जनम दिँदैछ। यो चिनियाँ राजधानी, जुन तीव्र शहरीकरण र कारकेन्द्रित विकासले छायामा परेको थियो, अब “साइकलै साइकलको सहर” को रूपमा परिचित हुँदैछ। स्थानीय र पर्यटकहरूले यो नामलाई आत्मसात् गरेका छन्, किनकि बेइजिङले साइकललाई दिगो र स्वस्थ यातायातको माध्यम बनाउन जोड दिइरहेको छ।
साइकल संस्कृतिको पुनर्जागरण
१९८० को दशकमा बेइजिङका सडकहरू साइकलले भरिएका थिए। लाखौँ बासिन्दाहरू दैनिक आवतजावतका लागि साइकल प्रयोग गर्थे। तर, २००० को दशकमा मोटरगाडीको वृद्धिले साइकललाई पछाडि धकेलिदियो। आज, वातावरणीय चिन्ता र सरकारी नीतिहरूको प्रेरणाले बेइजिङले साइकल पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गरेको छ। सन् २०२० यता १,२०० किलोमिटर समर्पित साइकल लेन थपिएका छन्, र सन् २०३० सम्म यसलाई २,००० किलोमिटर पुर्याउने योजना छ। हरियाली रंगमा रंगिएका यी लेनहरू ऐतिहासिक हुतोङ (परम्परागत गल्लीहरू) देखि आधुनिक व्यापारिक क्षेत्रसम्म फैलिएका छन्, जसले साइकल चलाउन सुरक्षित र सुलभ बनाएको छ।
बेइजिङको साइकल सेयरिङ कार्यक्रम, जस्तै मोबाइक र हेलोराइड जस्ता कम्पनीहरूले संचालन गर्ने, निकै लोकप्रिय बनेका छन्। शहरभर १५ लाखभन्दा बढी सेयर गरिएका साइकलहरू उपलब्ध छन्। “यो सुविधाजनक र सस्तो छ,” २८ वर्षीया कार्यालय कर्मचारी ली वेई भन्छिन्, जो दैनिक साइकलमा काममा जान्छिन्। “म समय बचाउँछु, ट्राफिकबाट जोगिन्छु र मेरो कार्बन फुटप्रिन्ट घटाएकोमा गर्व गर्छु।”
सरकार र समुदायको प्रयास
बेइजिङको नगरपालिकाले इलेक्ट्रिक साइकलका लागि अनुदान र व्यवसायहरूलाई साइकल र्याक स्थापना गर्न प्रोत्साहन प्रदान गरेको छ। “हरित बेइजिङ २०३५” योजनाले कारको प्रयोग २०% ले घटाउने र दशकको अन्त्यसम्म साइकलको प्रयोगलाई कुल आवतजावतको १५% बनाउने लक्ष्य राखेको छ। “साइकलमा काममा जाऔँ” दिनहरू र निःशुल्क साइकल मर्मत कार्यशालाहरू जस्ता सार्वजनिक अभियानहरूले विशेषगरी युवा बासिन्दाहरूमा उत्साह थपेका छन्।
स्थानीय साइकल समूहहरू, जस्तै बेइजिङ पेडल सोसाइटी, परिवर्तनको नेतृत्व गरिरहेका छन्। “हामी शहरभर समूहमा साइकल यात्रा आयोजना गर्छौं ताकि मानिसहरूले बेइजिङको सौन्दर्य साइकलबाट अनुभव गर्न सकून्,” समूहकी नेतृ झाङ मेई भन्छिन्। “यो केवल यातायात होइन; यो जीवनशैली हो।”
चुनौतीहरू र प्रगति
उत्साहका बाबजुद, केही चुनौतीहरू छन्। वायु प्रदूषण, यद्यपि सुधार भएको छ, अझै केही साइकल चालकहरूलाई हतोत्साहित गर्छ, र जाडोको मौसममा साइकल चलाउन गाह्रो हुन्छ। साथै, साझा बाटोमा साइकल चालक र पैदलयात्रीहरूबीचको द्वन्द्वले पूर्वाधार डिजाइनबारे बहस निम्त्याएको छ। सरकारले उन्नत साइकल लेनहरू र साइकल पार्किङमा कडा नियमहरू लागू गरेर यी समस्याहरू समाधान गर्न खोजिरहेको छ।
भविष्यको नमूना?
बेइजिङको साइकल पुनर्जागरणले विश्वव्यापी ध्यान खिचेको छ र यो दिगो शहरी जीवनको नमूनाको रूपमा हेरिएको छ। “यो शहरले देखाइरहेको छ कि ठूला महानगरहरूले पनि मानव-संचालित यातायातलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्,” पेकिङ विश्वविद्यालयका शहरी योजना विशेषज्ञ डा. चेन हुआ भन्छन्। आधुनिक प्रविधि र पुरानो आकर्षणको मिश्रणसहित, बेइजिङको “साइकलै साइकलको सहर” केवल अतीतको सम्झना मात्र होइन, यो हरित भविष्यतर्फको साहसिक कदम हो।
जब निषेधित सहरमाथि सूर्य अस्ताउँछ, बेइजिङका सडकहरूमा साइकल चालकहरूको लहरले शहरले आफ्नो लय पुन: पत्ता लगाएको संकेत गर्छ—एउटा पेडल एक समयमा।
प्रविधिको तीव्र विकाससँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आधारित प्रविधिको प्रयोग दिनानुदिन बढिरहेको छ। त्यसमध्ये विश्वभर लोकप्रिय च्याटबट ‘च्याट जिपिटी’ ले हाम्रो जीवनशैलीमा नयाँ र रोमाञ्चक तरिकाले प्रभाव पारिरहेको छ। तर, यो शक्तिशाली प्रविधिसँगको अन्तरक्रियाले कहिलेकाहीँ हाम्रो व्यक्तिगत गोपनीयतालाई जोखिममा पार्न सक्छ। विज्ञहरूले चेतावनी दिँदै आएका छन् कि च्याट जिपिटीसँग सेयर गरिने जानकारीमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। यहाँ हामी तपाईंलाई बताउँदैछौं, कस्ता कुराहरू च्याट जिपिटीसँग सेयर गर्नु हुँदैन र किन?
च्याट जिपिटी: शक्तिशाली एआई, तर पूर्ण सुरक्षित होइन
ओपन एआईद्वारा विकसित च्याट जिपिटी एक जेनेरेटिभ भाषा मोडेल हो, जसले प्रयोगकर्ताका प्रश्नको जवाफ तुरुन्तै दिन्छ। यो सामान्य ज्ञान, लेख, कथा, गीत, योजना, कानुनी सुझाव, स्वास्थ्य टिप्सलगायत विभिन्न विषयमा सटिक जवाफ दिन सक्षम छ। तर, यो कुनै विवेकी मानव, प्रमाणित डाक्टर वा वकिल होइन। त्यसैले, यससँगको अन्तरक्रियामा सधैं सतर्कता अपनाउनु जरुरी छ।
च्याट जिपिटीसँग सेयर गर्न नहुने ६ कुराहरू
१. व्यक्तिगत विवरणहरू
आफ्नो पूरा नाम, ठेगाना, मोबाइल नम्बर, पासपोर्ट नम्बर, नागरिकता, इमेल ठेगाना, जन्म मितिजस्ता गोप्य जानकारी च्याट जिपिटीसँग कहिल्यै सेयर नगर्नुहोस्। यस्ता विवरण अनधिकृत रूपमा गलत हातमा पुग्दा तपाईंको पहिचान दुरुपयोग हुन सक्छ, जसले ठूलो जोखिम निम्त्याउँछ।
२. पासवर्ड वा लगइन विवरण
बैंक खाताको पासवर्ड, इमेल वा सामाजिक सञ्जालको लगइन जानकारी, टू-फ्याक्टर अथेन्टिकेसन कोडजस्ता संवेदनशील विवरण च्याट जिपिटीमा सेयर गर्नु हुँदैन। यस्ता जानकारी सर्भरमा स्टोर हुन सक्छ, जुन साइबर सुरक्षाको दृष्टिकोणले खतरनाक हुन सक्छ।
३. आधिकारिक वा व्यावसायिक गोप्य सूचना
यदि तपाईं कुनै निजी संस्था, बैंक वा सरकारी निकायमा कार्यरत हुनुहुन्छ भने कम्पनीको रणनीति, ग्राहकको तथ्यांक, गोप्य प्रतिवेदन वा भविष्यका परियोजनाका योजनाहरू च्याट जिपिटीसँग सेयर नगर्नुहोस्। यस्तो जानकारी चुहिएमा व्यापारिक जासुसी वा सूचना लिकको खतरा हुन्छ।
४. स्वास्थ्यसम्बन्धी संवेदनशील जानकारी
च्याट जिपिटीले सामान्य स्वास्थ्य सुझाव दिन सक्छ, तर तपाईंको मेडिकल रिपोर्ट, मनोवैज्ञानिक अवस्था, औषधिको इतिहास वा मानसिक स्वास्थ्यរឪावस्थासम्बन्धी विवरण सेयर गर्नु हुँदैन। यस्ता कुरामा चिकित्सक वा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु नै उचित हुन्छ।
५. कानुनी विवाद वा संवेदनशील मामिला
च्याट जिपिटीले सामान्य कानुनी जानकारी दिन सक्छ, तर मुद्दा विवरण, अदालती पत्र, कानुनी सल्लाह वा मिसिलजस्ता संवेदनशील कुरा सेयर गर्नु हुँदैन। यसले तपाईंको कानुनी गोपनीयता र अवस्थालाई जोखिममा पार्न सक्छ।
६. भविष्यका योजना र रणनीति
व्यक्तिगत, पारिवारिक वा व्यावसायिक योजनाहरू (जस्तै नयाँ कम्पनीको अवधारणा, नवप्रवर्तनशील परियोजना वा लगानी रणनीति) च्याट जिपिटीसँग सेयर नगर्नुहोस्। यस्ता कुरा सार्वजनिक प्लेटफर्ममा चुहिएमा तपाईंको प्रतिस्पर्धात्मक लाभ गुम्न सक्छ।
इन्टरनेट प्रयोगमा अपनाउनुपर्ने सावधानी
- सार्वजनिक वाइफाइमा सावधान: स्मार्टवाच, फोन वा ल्यापटपमा सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्दा च्याट जिपिटी चलाउनु हुँदैन।
- टू-फ्याक्टर अथेन्टिकेसन: सधैं दुई तहको प्रमाणीकरण प्रयोग गर्नुहोस्।
- बालबालिकाको निगरानी: बालबालिकाले एआई प्रयोग गर्दा अभिभावकको निगरानी आवश्यक छ।
- जवाफको पुष्टि: च्याट जिपिटीबाट शंकास्पद जवाफ आएमा प्रमाणिक स्रोतबाट पुष्टि गर्नुहोस्।
एआई: शक्तिशाली सहायक, तर सल्लाहकार होइन
कृत्रिम बुद्धिमत्ता एक शक्तिशाली प्रविधि हो, जसले लेख लेख्न, गणना गर्न र सुझाव दिन सक्छ। तर, यो तपाईंको गोप्य जानकारी र संवेदनशील निर्णयको लागि उपयुक्त होइन। च्याट जिपिटी तपाईंको सहायक हो, सल्लाहकार होइन। त्यसैले, आफ्ना गोप्य र संवेदनशील कुराहरू यससँग सेयर गर्नुहुँदैन।
आफ्नो गोपनीयता जोगाउनुहोस्, स्मार्ट बनौं, सुरक्षित रहौं!
अमिताभ बच्चन, जया बच्चन र रेखाको सम्बन्ध बलिउडको इतिहासमा सधैं चर्चाको केन्द्रमा रह्यो। यो त्रिकोणात्मक प्रेमकथाले दशकौंदेखि फिल्म जगतमा उत्सुकता र कौतुहलता जगाउँदै आएको छ। यद्यपि, यी तीनै व्यक्तित्वले यो सम्बन्धलाई कहिल्यै सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गरेनन्, तर केही घटनाहरूले यो नभनिएको कथालाई पुष्टि गर्ने आधार दिए। यस्तै एउटा अविस्मरणीय घटना थियो, जुन २२ जनवरी १९८० मा ऋषि कपूर र नीतू कपूरको विवाह समारोहमा घटित भयो।
विवाहको रंगिन माहोल र रेखाको आगमन
ऋषि कपूर र नीतू कपूरको विवाहमा बलिउडका धेरै ठूला स्टारहरूको उपस्थिति थियो। अमिताभ बच्चन पनि आफ्नी पत्नी जया बच्चनसँग यो समारोहमा सहभागी भएका थिए। तर, सबैको ध्यान खिच्ने पात्र बनिन्– सदाबहार अभिनेत्री रेखा। अमिताभसँग डेटिङको हल्ला चलिरहेका बेला रेखा विवाह समारोहमा पुगिन्, त्यो पनि सेतो साडी, रातो बिन्दी र कपालमा सिन्दूर लगाएर। उनको यो रूप देखेर उपस्थित सबैजना छक्क परे।
रेखा र अमिताभको कुराकानी
सिने ब्लिट्जका अनुसार, रेखाले नवविवाहित जोडी ऋषि र नीतूलाई बधाई दिएपछि अमिताभ बच्चनतर्फ लागिन्। उनले अमिताभसँग केही समय कुराकानी गरिन्। सिन्दूरमा सजिएकी रेखा र अमिताभको यो संवादले समारोहमा एक प्रकारको सनसनी फैलियो। यो दृश्यले सबैलाई सोच्न बाध्य बनायो– के रेखाले विवाह गरिसकेकी हुन्?
जयाको भावनात्मक क्षण
रेखाको सिन्दूर र अमिताभसँगको कुराकानी देखेर जया बच्चनको मनमा भावनाको ज्वारभाटा उठ्यो। भारतीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार, जयाले आफूलाई सम्हाल्ने भरमग्दुर प्रयास गरिन्, तर उनको आँखाबाट आँसु बग्न थाले। उनले टाउको निहुराएर आँसु पुछिन्, तर उनको पीडा त्यहाँ उपस्थित धेरैले महसुस गरे। यो क्षणले बलिउडको यो त्रिकोणात्मक सम्बन्धको जटिलतालाई थप उजागर गर्यो।
रेखाको स्पष्टीकरण
यो घटनाले बलिउडमा ठूलो हलचल मच्चायो। धेरैले अनुमान लगाए कि रेखाले गुपचुप विवाह गरिसकेकी हुन्। तर, पछि हिन्दुस्तान टाइम्सलाई दिएको एक अन्तर्वार्तामा रेखाले यो रहस्य खोलिन्। उनले बताइन् कि उनी फिल्मको सुटिङबाट सिधै विवाह समारोहमा पुगेकी थिइन् र सिन्दूर निकाल्न बिर्सिएकी थिइन्। यो संयोग मात्र थियो। पछि, सिन्दूर लगाउनु रेखाको लागि एक फेसन स्टेटमेन्ट बन्यो, जसले उनको व्यक्तित्वलाई थप रहस्यमयी बनायो।
नारायणगढ–मुग्लिन सडक खण्डमा पहिरोका कारण यातायात पूर्णरूपमा अवरुद्ध भएको छ। इलाका प्रहरी कार्यालय मुग्लिनका प्रमुख प्रहरी निरीक्षक प्रतिक सिंहका अनुसार आज मध्यान्न १२ बजे इच्छाकामना गाउँपालिका–६, तुइनखोलामा सुक्खा पहिरो खसेपछि सडक बन्द भएको हो।
प्रहरी निरीक्षक सिंहले बताएअनुसार सडक विभागको मेसिन प्रयोग गरेर पहिरो हटाउने कार्य तीव्र गतिमा भइरहेको छ। पहिरो हटाउन कम्तीमा दुई घण्टाभन्दा बढी समय लाग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। सडक सुचारु गर्न प्रहरी र सम्बन्धित निकायहरू सक्रिय रूपमा कार्यरत छन्।
यस सडक खण्डमा बारम्बार पहिरो खस्ने समस्याले यात्रु र सवारी साधनहरूलाई कठिनाइ भइरहेको छ। सडक खुलाउन सम्बन्धित निकायले तदारुकताका साथ काम गरिरहेको र यात्रुहरूलाई धैर्य गर्न प्रहरीले अनुरोध गरेको छ।
फत्तेपुरका सलिक हवारीले ३ वर्षअघि १ करोडमा किनेको जग्गा हालै ६० लाख रुपैयाँमा बिक्री गरेका छन् । तरकारी खेती गर्दा लागेको ऋण तिर्न नसकेपछि उनले ४० लाख घाटा खाएर जग्गा बिक्री गरेका हुन् ।१० बिघा खेतमा लगाएको गोलभेंडाले बजार मूल्य नपाएपछि ६० लाख रुपैयाँ घाटा भएको हवारी बताउँछन् । सोही घाटापछि ऋण तिर्न उनले अर्को घाटा झेल्दै जग्गा बेचेका हुन् ।
‘बैंक, सहकारी, गाउँघरबाट ऋण लिएर खेती गरेको थिएँ । लागत त जसरी पनि आउँछ भन्ने थियो, तर ६० लाख डुब्यो,’ भावविह्वल हुँदै उनले भने, ‘बिउ, मल, विषादी आदि ल्याएको एउटै दोकानको १३ लाख उधारो थियो । पसलेले पैसा चाहिन्छ भनेर धेरै करायो । मैले जग्गा बिक्री गरेर दिन्छुभन्दा उसले नै प्रतिकट्ठा ४ लाखको हिसाबले जग्गा खायो ।’हवारीले ६ महिनादेखि धेरै जनासँग जग्गा बिक्री गरिदिन अनुरोध गरेका थिए । यसका बाबजुद जग्गा बिक्री हुन सकेन । त्यसपछि बिउ, बिजन, मलखादका व्यापारी कृष्ण लामिछानेलाई नै उनले जग्गा बिक्री गरेका हुन् ।विशुद्ध व्यक्तिगत लगानीमा १० बिघा जग्गामा गोलभेंडा खेती गर्ने हवारी सम्भवतः बारा जिल्लाकै एकमात्रै किसान हुन् । ८ वर्षदेखि गोलभेंडा खेती गर्दै आएका उनले यति ठुलो नोक्सान जीवनमा कहिल्यै नभएको बताए ।प्रतिबिघा १ लाख २० हजार रुपैयाँ जग्गा भाडा तिरेर हवारीले १० बिघामा गोेलभेंडा खेती गरेका थिए । उत्पादन राम्रो भए पनि पाक्ने बेलामा बजार मूल्य नपाएपछि प्रतिकिलो ३ देखि ५ रुपैयाँमा गोलभेंडा बिक्री गर्नुपरेको उनी बताउँछन् ।तरकारी खेतीबाटै उनले २ बिघा जग्गा किनेका थिए । जसमध्ये यस वर्ष उनले १ बिघा जग्गा बेचेका हुन् ।
‘अब २÷३ बिघामा मात्रै तरकारी खेती गर्छु । बाँकीमा धान लगाउने विचार छ,’ हवारीले भने, ‘८ वर्षदेखि तरकारी खेती गर्दा यति ठुलो नोक्सानी त जीवनमा मलाई कहिल्यै भएको थिएन ।’
उनले ३ पटकसम्म रोपेको बिरुवा पानीले मर्यो । चौथो पटक रोपेको बिरुवा राम्रो भयो, तर फल्न ढिलो हुँदा बजारसम्म गोलभेंडा आइपुग्दा मूल्य पूरै घटेको थियो ।
‘३ रुपैयाँ, २ रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्ममा दाम झर्यो । खर्च नै डुब्यो । के गर्ने !’ हवारीले भने, ‘जग्गा त २ बिघा जोडेको थिएँ । १ बिघा गोलभेंडा खेतीमै गयो ।’उनले यसअघि तरकारी खेतीबाटै प्रतिवर्ष १० देखि १२ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गरेका थिए । सुरुमा २ देखि ३ बिघामा गोलभेंडा खेती सुरु गरेका हवारीले यसवर्ष १६ जनाको १० बिघा जग्गा भाडामा लिएर खेती गरेका हुन् ।
‘तरकारी खेतीमा धेरै दुःख छ । कतैबाट केही सहयोग पनि छैन,’ उनले भने, ‘स्थानीय तह, कृषि ज्ञान केन्द्रले राहत दिन्छ भन्ने सुने पनि धाउँदा÷धाउँदै अरु खेती बिग्रिन्छ ।’
जीतपुरसिमरा उपमहानगर कृषि शाखा प्रमुख अनिस प्याकुरेलले पालिकाभित्र वार्षिक २ सय हेक्टरमा तरकारी खेती हुुने बताए । उनले अगामी दिनमा किसानहरूको उत्पादनलाई बजारीकरण र लामो समयसम्म भण्डार गर्न कोल्ड स्टोरमा सहयोग गर्ने गरी कार्यक्रम ल्याउने दाबी गरे ।
काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा अहिले नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले बिजुलीको तार भूमिगत गर्ने काम गरिरहेको छ । यसले गर्दा ठाउँ ठाउँमा सडक खनिएको छ ।
सडक खनेर समयमा नसकिँदा सवारीसाधन र पैदल यात्रुले समेत सास्ती भोग्नु परिरहेको छ । अहिले मित्रपार्कबाट कालोपुल जाने बाटोमा सडक खनेर तार भूमिगतको काम भइरहेको छ ।
सडकको अवरोधका कारण सवारी व्यवस्थापन गर्न ट्राफिक प्रहरीलाई हम्मे परेको छ । ट्राफिक प्रहरी कार्यालय गौशालाका प्रहरीहरू आफैँ साबेल चलाएर बाटो क्लियर गरिरहेका देखिन्छन्।
गत जेठ १ गते उत्तरी हुम्लाको तिल्जुङ खोलामा डरलाग्दो भेलबाढी आयो। रातको समयमा, जब सबै सुत्ने तयारीमा थिए, गाउँ गडगडाउँदै आएको भेलबाढीले मानिसहरूलाई प्रत्यक्ष देख्ने अवसर दिएन, तर यसको विनाशकारी प्रभाव उनीहरूले भोगे।
उत्तरी हुम्लाको तिलगाउँमा २०–२२ घरधुरी मात्र बसोबास गर्छन्। हिउँ पर्ने याममा तल झर्ने र हिउँ पग्लिएपछि फेरि आफ्नो थातथलो फर्कने त्यहाँको चलन हो। यो चलन अन्य हिमाली क्षेत्रमा पनि प्रचलित छ। हिउँ पग्लिने सिजन शुरू भए पनि बाढी आएको दिन तिलगाउँमा केवल ३३ जना मात्र थिए। उनीहरूले भागेर आफ्नो ज्यान जोगाए।
भेलबाढीले दुईवटा घर, केही सिँचाइ कुलो, १५ किलोवाट क्षमताको स्थानीय जलविद्युत् आयोजना र बाटोघाटोमा क्षति पुर्यायो। बासिन्दाहरू अहिले बस्तीबाट विस्थापित भई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरित भएका छन्।
न त त्यस दिन घाम चर्किएको थियो, न त झमझम पानी परेको थियो। बस्ती नै लछार्ने गरी आएको भेलबाढीको स्रोतबारे स्थानीयहरू आश्चर्यचकित भए।
बाढी गएको भोलिपल्ट पाँच जनाको टोली बाढीको कारण खोज्न हिमालतिर लाग्यो। आठ घण्टा पैदल हिँडेपछि उनीहरू तिल्जुङ खोलाको शिरक्षेत्रमा पुगे। त्यहाँ उनीहरूले स–साना दुईवटा हिमताल फेला पारे।
सुरुमा उनीहरूले हिमताल फुटेको अनुमान गरेका थिए। तर, त्यहाँ पुग्दा ताल फुटेको थिएन। तैपनि, तालमा चराले पिउने पानी पनि बाँकी थिएन—सबै चुहिएर सकिएको थियो।
यसअघि स्थानीयहरू उक्त क्षेत्रमा विरलै पुग्थे। मानव बस्तीबाट कोसौँ टाढा र निर्जन क्षेत्रमा हिमतालको अस्तित्वबारे उनीहरू अनभिज्ञ थिए। बाढी गएको भोलिपल्ट पुगेको टोलीले तालको अवस्था देख्दा झनै आश्चर्यमा परे। वास्तवमा, उनीहरूले हिमताल विचलनको नयाँ प्रकारको घटना अवलोकन गरेका थिए।
तापक्रमको उतारचढावसँगै हिमालको फेदमा हिमताल बन्ने र सुक्ने प्रक्रिया चलिरहेको छ। केही पुराना हिमताल सुकेका छन्, भने नयाँ–नयाँ तालहरू थपिएका छन्। गुगल अर्थको १०–१५ वर्ष पुराना स्याटलाइट तस्वीरहरू हेर्दा पनि त्यस क्षेत्रमा साना–ठूला हिमताल पहिलेदेखि नै थिए। तर, यस्तो चुहावटको घटना पहिलोपटक भएको हो।
हुम्ला, कर्णाली नदीको जलाधार क्षेत्रमा यसअघि हिमताल विस्फोटका घटनाहरू भएका छन्, र तिनको क्षतिको अभिलेख पनि छ। तर, तिल्जुङको यो हिमताल विचलन अनौठो थियो।
सामान्यतया, हिमताल विस्फोट निम्न कारणले हुन्छ:
पहिलो, तालभन्दा माथिको हिमढिस्को भत्किँदा तालको संरचना बिग्रन्छ र विस्फोट हुन्छ। उदाहरणका लागि, गोरखाको मनास्लु क्षेत्रमा चुमनुब्री गाउँपालिका वडा नं. १ मा पर्ने वीरेन्द्र तालमा माथिबाट ठूलो हिमढिस्को खस्दा पानी छचल्किएर भेलबाढीको रूप लिएको थियो। यस्तै घटना गत वर्ष सोलुखुम्बुको थामे क्षेत्रमा पनि भएको थियो, जहाँ माथिल्लो पोखरीमा हिमढिस्को खस्दा पानी बाहिरिएर तल्लो पोखरीको डिल भत्काउँदा भेलबाढी निम्तिएको थियो।
दोस्रो, तापक्रम वा अन्य कारणले हिमतालको प्राकृतिक बाँध (मोरेन) कमजोर भएर भत्किँदा बाढी आउँछ। यस्तो बाँध भत्किएर बग्ने पानीले वरपरको पर्माफ्रोस्ट (हिमोढ), कमजोर चट्टान र बलौटे माटो बगाउँदा ठूलो भेलबाढीको रूप लिन्छ।
तर, हुम्लाको तिल्जुङमा यी दुवै कारण देखिएनन्। स्थानीयका अनुसार, तालको मोरेन जस्ताको तस्तै थियो। तालको बीचमा ठूलाठूला चिरा परेका थिए, र त्यहीँबाट पानी चुहिएको थियो। १०–१५ मिटर तलबाट पानी रसाएर गएको थियो, र चुहिएको पानी कञ्चन थियो। उनीहरूले यसको कारण पत्ता लगाउन सकेनन्।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका अनुसार आज मंगलबार छापावाल सुन प्रतितोला एक लाख ९५ हजार रूपैयाँमा कारोबार भइरहेको छ। यो मूल्य सोमबारको तुलनामा प्रतितोला दुई हजार पाँच सय रूपैयाँ कम हो। सोमबार छापावाल सुन प्रतितोला एक लाख ९७ हजार पाँच सय रूपैयाँमा कारोबार भएको थियो।
त्यसैगरी, चाँदीको मूल्य पनि मंगलबार घटेको छ। सोमबार प्रतितोला दुई हजार एक सय ६५ रूपैयाँमा कारोबार भएको चाँदी आज प्रतितोला दुई हजार एक सय ६० रूपैयाँमा किनबेच भइरहेको छ। यो मूल्य अघिल्लो दिनको तुलनामा प्रतितोला पाँच रूपैयाँ कम हो।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भने आज सुन प्रतिऔंस ३३ सय ९४ अमेरिकी डलरमा कारोबार भइरहेको छ।
सर्पटारी जिल्लाको खाँडो नदी नियन्त्रणका लागि १.५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च भए पनि नदी किनारका बस्तीका बासिन्दाहरू बाढीको डरमा बाँच्न बाध्य छन्।
खाँडो नदी व्यवस्थापन परियोजना आर्थिक वर्ष २०७२-७३ मा शुरू भएको थियो, जसको उद्देश्य हरेक वर्ष बस्तीहरू डुबानमा पर्ने र ज्यानमालको क्षति हुने बारम्बारको बाढी न्यूनीकरण गर्नु थियो। तर, वर्षौंसम्मको लगानीपछि पनि यो परियोजनाले प्रभावकारी बाढी नियन्त्रण उपायहरू प्रदान गर्न असफल भएको छ। धेरै क्षेत्रमा नदीको कटानले तटबन्ध भत्किएको छ, जसले बाढीको जोखिमलाई उजागर गरेको छ। राजविराज नगरपालिका वडा नं. १५ को देउरी भरुवामा बाढीले क्षति पु¥याएको करीब १० मिटर तटबन्ध अझै मर्मत हुन सकेको छैन, जसले वर्षातको समयमा लगभग १५० घरपरिवारलाई उच्च जोखिममा पारेको छ।
“हामीले परियोजनाको अनुगमन टोली आउँदा बारम्बार तटबन्ध मर्मत गर्न अनुरोध गरेका छौं। तर, परियोजनाले क्षतिग्रस्त तटबन्ध मर्मत गर्न कुनै पहल गरेको छैन,” स्थानीय अरहुलिया देवी यादवले भनिन्। “वर्षातको समय नजिकिँदै छ, तर तटबन्ध अझै अपूर्ण छ। राति पानी पर्दा हरेक पटक बाढीको डर हुन्छ,” ४६ वर्षीया उनले दुखेसो पोखिन्।
स्थानीय बासिन्दाहरू चिन्तित छन् कि भारी वर्षा हुँदा पश्चिमी तटबन्धले थेग्न नसक्दा नदी सिधै बस्तीतिर मोडिन सक्छ। “जब बाढीको पानी कमजोर तटबन्धमा ठोक्किन्छ, उचित सुरक्षाको अभावमा नदी हाम्रो गाउँतिर मोडिन सक्छ,” ६८ वर्षीय जाहारी यादवले भने। “दुर्भाग्यवश, परियोजना प्राधिकरणले यो उच्च जोखिम क्षेत्रमा निर्माणलाई प्राथमिकता दिएको छैन,” उनले थपे। आठ वर्षअघिको दुखद घटना सम्झँदै ६० वर्षीय डोमी यादवले बाढीको समयमा तटबन्ध बलियो बनाउन खोज्दा एक स्थानीय बासिन्दा बगेर बेपत्ता भएको बताए। “परियोजनाको लापरबाहीले त्यतिबेला एक जनाको ज्यान गयो, र अहिले पनि त्यही लापरबाही जारी छ,” उनले दुखेसो गरे। “उनीहरूले कम जोखिम भएका क्षेत्रमा पैसा खर्च गर्छन्, तर तत्काल ध्यान दिनुपर्ने ठाउँलाई बेवास्ता गर्छन्। बाढीको समयमा रकम खर्च गर्न औचित्य देखाउनकै लागि उनीहरूले स्थानीयलाई जोखिममा पारिरहेको जस्तो लाग्छ,” उनले दाबी गरे।
तटबन्ध निर्माण, जुन तीन वर्षअघि नै सम्पन्न हुनुपर्ने थियो, हालसम्म केवल ८० प्रतिशत मात्र पूरा भएको छ। तत्कालीन ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री उमेश कुमार यादवको पहलमा शुरू भएको यो परियोजनाले नदीको दुवै किनारमा २५-२५ किलोमिटर गरी ५० किलोमिटर तटबन्ध निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको थियो, जुन आर्थिक वर्ष २०७८-७९ सम्ममा पूरा हुनुपर्ने थियो। तर, १.५६ अर्ब रुपैयाँ खर्च भए पनि परियोजनाले नदी नियन्त्रण गर्न सकेको छैन। परियोजनाले चालु आर्थिक वर्ष २०८१-८२ मा ५८.३ मिलियन रुपैयाँ खर्च गरेको छ भने गत आर्थिक वर्षमा १३२.९ मिलियन खर्च भएको थियो। आर्थिक वर्ष २०७९-८० मा २४९ मिलियन, २०७८-७९ मा २६४.९ मिलियन, २०७७-७८ मा १६०.९ मिलियन, २०७६-७७ मा १६५.९ मिलियन, २०७५-७६ मा १६९.९ मिलियन, २०७४-७५ मा २१५.९ मिलियन, २०७३-७४ मा १६७.३ मिलियन र उद्घाटन वर्ष २०७२-७३ मा २२.५ मिलियन खर्च भएको थियो।
खाँडो नदी व्यवस्थापन परियोजनाका सूचना अधिकारी ललित नारायण यादवले देउरी भरुवा क्षेत्रमा बाढीको जोखिम निकै उच्च रहेको स्वीकार गरे। उनले भने, “हालै हामीले देउरी भरुवाको तटबन्धको निरीक्षण गरेका थियौं, तर बजेट अभाव र जग्गा विवादका कारण मर्मत गर्न सकिएको छैन। भारतले पनि नदी व्यवस्थापन परियोजनामा चासो देखाएकाले हामीले विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) पेश गरेका थियौं। डीपीआर अब स्वीकृत भएको छ। बजेट प्राप्त भएपछि हामीले काम पुनः शुरू गर्नेछौं।”
३ असार २०८२ – काठमाडौं महानगरपालिका ले वर्षायाममा सवारी र पैदलयात्रीको सुविधालाई ध्यानमा राख्दै असार १ गतेदेखि भदौ मसान्तसम्म महानगर क्षेत्रभित्र सडक र फुटपाथ खन्ने कार्यमा पूर्ण रोक लगाएको छ। यो निर्णयले काठमाडौंको यातायात र पैदल आवागमनलाई सहज बनाउने लक्ष्य राखिएको छ।
निर्णयको विवरण
महानगरपालिकाको सार्वजनिक निर्माण विभाग ले जारी गरेको सूचनाअनुसार, असार १ देखि भदौ मसान्त (दुई महिना) सम्म कुनै पनि सार्वजनिक सडक वा फुटपाथ खन्नका लागि स्वीकृति वा सहमति प्रदान गरिने छैन। वर्षायाममा सडक र फुटपाथ खन्दा सवारी जाम, पैदलयात्रीलाई असुविधा, र सडकको क्षति हुने भएकाले यो प्रतिबन्ध हरेक वर्ष लगाइन्छ।
- अपवाद: हाल सञ्चालनमा रहेका निर्माण कार्यहरू भने यो रोकबाट प्रभावित नहुने महानगरले स्पष्ट पारेको छ। यस्ता कार्यहरू निर्धारित समयमा सम्पन्न गर्न अनुमति दिइनेछ।
- उद्देश्य: सडकको दिगो व्यवस्थापन, यात्रुको सुरक्षा, र वर्षायाममा हुने सम्भावित दुर्घटना न्यूनीकरण।
प्रभाव र महत्त्व
- सवारी र पैदलयात्रीलाई राहत: काठमाडौंका साँघुरा र व्यस्त सडकहरूमा वर्षायाममा खनिएका खाल्डाहरूले सवारी र पैदलयात्रीलाई जोखिममा पार्छन्। यो रोकले यस्ता असुविधा कम हुने अपेक्षा छ।
- सडकको संरक्षण: वर्षायाममा खनिएका सडक र फुटपाथले भू–क्षय र क्षति बढाउँछ। प्रतिबन्धले सडकको आयु लम्ब्याउन सहयोग गर्नेछ।
- नागरिकको अपेक्षा: काठमाडौंवासीले वर्षायाममा सडक खन्ने कार्यले हुने हिलो र जामको समस्याबाट मुक्ति पाउने विश्वास गरेका छन्।
महानगरको अपिल
महानगरपालिकाले सबै सरकारी, गैरसरकारी, र निजी क्षेत्रलाई यो नियमको पालना गर्न अनुरोध गरेको छ। साथै, सडक र फुटपाथको मर्मत वा खन्ने कार्य वर्षायामपछि मात्र योजना बनाउन आग्रह गरिएको छ। महानगरले नियम उल्लङ्घन गर्नेलाई कारबाही गर्ने चेतावनी पनि दिएको छ।
