२ जेठ, २०८२|मोबाइल प्रविधिमा विगतमा दक्षिण एसियाकै अग्रणी रहेको नेपाल फाइभजीमा भने पछि परेको छ। अन्य दक्षिण एसियाली मुलुकहरूले फाइभजी भित्र्याएर कायापलट गरिसक्दा नेपालमा परीक्षण भएको दुई वर्ष बितिसक्दा पनि सेवा सुरु हुन सकेको छैन।

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले फाइभजीका लागि ७००, ८००, ९००, १८००, २३००, २६०० र ३३०० मेगाहर्ज ब्यान्डमा प्रविधि तटस्थतामार्फत परीक्षण गरेको छ। प्राधिकरणका निर्देशक प्रदीप पौडेलका अनुसार फाइभजीका लागि फ्रिक्वेन्सी र वातावरण तयार छ, तर टेलिकम अपरेटरहरूले उच्च नवीकरण शुल्क, लगानी र घट्दो नाफाका कारण चासो देखाएका छैनन्। “हामी फ्रिक्वेन्सी दिन तयार छौं, तर अपरेटरहरूले सरकारप्रति दायित्व पूरा गर्नुपर्छ,” पौडेल भन्छन्। एनसेलको २ अर्ब रुपैयाँ दायित्व बाँकी रहेको उनको दाबी छ।

दक्षिण एसियामा फाइभजीको अवस्था

दक्षिण एसियाका ११ देश (भारत, भुटान, म्यानमार, भियतनाम, थाइल्याण्ड, फिलिपिन्स, मलेसिया, सिंगापुर, इन्डोनेसिया आदि) ले फाइभजी व्यावसायिक रूपमा सुरु गरी १ करोड ६० लाख ग्राहक बनाएका छन्। भारत, माल्दिभ्स र भुटानले २ करोड ७० लाख ग्राहकसहित २३% पेनिट्रेशन हासिल गरेका छन्। फिलिपिन्सले सन् २०१९ र सिंगापुरले सन् २०२० देखि फाइभजी सुरु गरेका छन्। श्रीलंका र बंगलादेश पनि २०२५ मा लन्च गर्ने तयारीमा छन्। नेपाल भने फोरजीमै अल्झिएको छ। नेपाल टेलिकमले काठमाडौं, पोखरालगायत क्षेत्रमा परीक्षण गरे पनि व्यावसायिक सेवा सुरु भएको छैन।

टेलिकमको चुनौती

नेपाल टेलिकमको खुद नाफा चालु आर्थिक वर्षको तेस्रो त्रैमासमा ४८.६७% ले घटेर २ अर्ब ८४ करोड २२ लाख ८९ हजारमा सीमित भएको छ। ओटीटी प्लेटफर्म (म्यासेन्जर, भाइबर, ह्वाट्सएप आदि) को प्रयोग, उच्च नवीकरण शुल्क, प्रतिस्पर्धी वाइफाई सेवा र करका कारण आम्दानी घटेको टेलिकमको भनाइ छ। एनसेलको पनि आम्दानी ओरालो लागेको छ। आव २०७९/८० मा टेलिकम र एनसेलको कूल आम्दानी २६% ले घटेर ७३ अर्ब १४ करोड पुगेको छ। उच्च कर (१३% मूल्य अभिवृद्धि कर, १०% सेवा शुल्क, २% स्वामित्व कर) र ३०% कर्पोरेट करले टेलिकम क्षेत्र सङ्कटमा परेको विज्ञहरू बताउँछन्।

फाइभजीको सम्भावना

फाइभजीले नेपालमा स्मार्ट सिटी, ट्राफिक र प्रदूषण व्यवस्थापन, प्राकृतिक विपत्ति नियन्त्रण, स्मार्ट कृषि, ई–हेल्थ, भर्चुअल पर्यटन र औद्योगिक अटोमेसनमा वरदान साबित हुन सक्ने हुवावेका मुकुन्द वैद्य बताउँछन्। “फाइभजीले डिभाइस, मेसिन, सेन्सर, बस, कार सबैलाई एकीकृत गरी छिटो र भरपर्दो काम गर्छ,” उनी भन्छन्। यसले ग्रीन विकास र जलवायु परिवर्तनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्ने उनको दाबी छ।

आवश्यक कदम

टेलिकम्युनिकेशन विज्ञ गुणकेशरी प्रधान भन्छिन्, “सरकार, प्राधिकरण र अपरेटरहरूले समन्वय गरी फाइभजी ल्याउन ढिला भइसक्यो।” सूचना प्रविधि विज्ञ मनोहर भट्टराई कर पुनर्संरचना र ऐन संशोधनको आवश्यकता औंल्याउँछन्। हुवावेका प्रभात रेग्मीले ५.५ जीमा अपडेट भइरहेका एसियाली मुलुकसँग तालमेल गर्न ढिलाइ गर्न नहुने बताउँछन्। एनसेलका प्रबन्ध निर्देशक जाब्बोर कायुमोभका अनुसार फाइभजीका लागि ६० अर्बभन्दा बढी लगानी चाहिन्छ, तर घट्दो आम्दानीले चुनौती थपिएको छ।

ललितपुरको केन्द्रीय चिडियाखानाबाट ५ लाख रुपैयाँका लागि दुर्लभ रेड पाण्डा चोर्ने प्रयास असफल भएको छ।
रेड पाण्डाले चिच्याएपछि चोरहरूले त्यसलाई छोडेर भाग्न बाध्य भए। धादिङका कृष्ण गुरुङ र भारत बिहारका मोहम्मद तफिक नामका दुई संदिग्धलाई पक्राउ गरिएको छ। उनीहरूले चिडियाखानाको पटक-पटक सर्वेक्षण गरेर दुई अन्य भारतीय नागरिकसँग मिलेर चोरीको योजना बनाएका थिए, जो अझै फरार छन्। रेड पाण्डालाई झोलामा हालेर लैजाँदै गर्दा त्यसले आवाज निकालेपछि भाग्न सफल भएको थियो। औजार, रेड पाण्डाको रौं भएको झोला र सीसीटीभी फुटेज जस्ता प्रमाणले अपराधी पहिचान गर्न मद्दत गर्‍यो। एक संदिग्ध गैरकानुनी चरा व्यापारमा पनि संलग्न रहेको पाइएको छ।

२७ जेठ, २०८२| पछिल्ला तीन दशकदेखि पञ्जाबको अमृतसरका व्यवसायी विपन कुमारले पाकिस्तानबाट सिधे नुन आयात गरी भारतमा बिक्री गर्दै आएका थिए। तर, गत अप्रिलमा भारत प्रशासित कश्मीरको पहलगाममा भएको आतंकवादी आक्रमणमा २६ जनाको मृत्यु भएपछि नयाँ दिल्लीले पाकिस्तानबाट आयात हुने सबै किसिमका वस्तुमा पूर्ण प्रतिबन्ध घोषणा गर्‍यो। यो प्रतिबन्धले सिखहरूको आध्यात्मिक थलो अमृतसरका ५० वर्षीय व्यवसायी विपन कुमारको व्यापार एकाएक ठप्प भएको छ। त्रैमासिक रूपमा उनले २,००० देखि २,५०० टन सिधे नुन पाकिस्तानबाट ढुवानी गरेर बिक्री गर्दै आएका थिए।

“मलाई एकदमै थोरै फाइदा हुन्थ्यो, तर एकमुष्ट बिक्री हुने भएकाले व्यवसाय टिकिरहेको थियो। प्रतिबन्धले सिधे नुनको कारोबार नै ठप्प भएको छ। अब फेरि परिस्थिति कहिले सामान्य हुन्छ, थाहा छैन,” कतारबाट सञ्चालित अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था अलजजिरासँग कुरा गर्दै विपनले बताए।

पर्वतीय क्षेत्रमा पाइने सिधे नुन (जसलाई गुलाबी नुन पनि भनिन्छ) मा फलामलगायतका ट्रेस खनिजहरू पाइन्छन्। यसलाई खानामा, सजावटका लागि र स्पा उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। हिन्दूहरूले व्रत बस्दा वा काजकिरिया गर्दा दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने समुद्री सेतो नुनभन्दा सिधे नुन नै रोज्ने गर्छन्।